Κυριακή Η΄ Λουκά

Η παραβολή του καλού Σαμαρείτη (Λουκ. ι΄ 25–37)

Από όλους τους ανθρώπους που συναντήσαμε στη ζωή μας, πόσοι θα μπορούσαν να πουν ότι τους εγκαταλείψαμε; Δεν εννοώ εκείνους που αδικήσαμε φανερά, αλλά όσους είδαμε να υποφέρουν και συνεχίσαμε τη διαδρομή μας, διατηρώντας ακέραιη την καλή γνώμη για τον εαυτό μας. Στη σημερινή ευαγγελική περικοπή ένας νομικός πλησιάζει τον Χριστό και ερωτά τι πρέπει να πράξει για να κληρονομήσει την αιώνια ζωή. Γνωρίζει την απάντηση, παραθέτει ορθά την εντολή της αγάπης προς τον Θεό και τον πλησίον, αλλά ο Λουκάς αποκαλύπτει την εσωτερική του πρόθεση: «θέλων δικαιοῦν ἑαυτόν». Αυτές οι τρεις λέξεις περιγράφουν μία ολόκληρη θρησκευτική νοοτροπία, στην οποία η γνώση του θείου νόμου χρησιμοποιείται για την προστασία της προσωπικής μας αθωότητας. Πόσες φορές εξομολογηθήκαμε τις αμαρτίες μας αποφεύγοντας να αναφέρουμε συγκεκριμένα τους ανθρώπους που πληγώσαμε; Πόσες φορές κοινωνήσαμε έχοντας ήδη αποφασίσει ότι δεν θα συμφιλιωθούμε με εκείνον που μας πρόσβαλε; Η ερώτηση «καὶ τίς ἐστί μου πλησίον;» αποκαλύπτει την επιθυμία να αποκτήσει η αγάπη ένα όριο, πέρα από το οποίο η αδιαφορία μας θα μπορεί να θεωρείται δικαιολογημένη.

Ο άνθρωπος που κατεβαίνει από την Ιερουσαλήμ στην Ιεριχώ πέφτει στα χέρια ληστών και εγκαταλείπεται ημιθανής. Ο Χριστός δεν αποκαλύπτει τίποτε για την ταυτότητά του, αφήνοντας τη γυμνή ανθρώπινη ανάγκη να σταθεί απέναντι σε κάθε κριτήριο που θα επινοούσαμε για να αποφασίσουμε αν αξίζει τη βοήθειά μας. Περνούν ένας ιερέας και ένας Λευίτης, τον βλέπουν και απομακρύνονται. Ο ευαγγελιστής δεν καταγράφει τους συλλογισμούς τους, επειδή η πράξη τους αρκεί για να φανερώσει όσα η συνείδηση γνωρίζει να αποκρύπτει. Πόσες φορές δεν είπαμε ότι δεν προλαβαίνουμε, ότι κάποιος άλλος είναι αρμοδιότερος, ότι δεν μπορούμε να βοηθήσουμε όλους τους ανθρώπους; Πόσες φορές μετατρέψαμε μία πραγματική αδυναμία μας σε γενική απαλλαγή από την ευθύνη; Ο Μέγας Βασίλειος, στον λόγο του Πρὸς τοὺς πλουτοῦντας, γράφει: «Τοῦ πεινῶντός ἐστιν ὁ ἄρτος, ὃν σὺ κατέχεις· τοῦ γυμνητεύοντος τὸ ἱμάτιον, ὃ σὺ φυλάσσεις ἐν ἀποθήκαις». Η φράση αυτή αφαιρεί από τη φιλανθρωπία τον χαρακτήρα της αυτάρεσκης γενναιοδωρίας και επαναφέρει το ερώτημα της δικαιοσύνης. Κάποιος μπορεί να στερείται σήμερα εκείνο που εμείς διατηρούμε αχρησιμοποίητο, ενώ η συνείδησή μας αναπαύεται στην πεποίθηση ότι δεν του οφείλουμε τίποτε.

Ο Σαμαρείτης σταματά, μολονότι ανήκει σε μία κοινότητα που οι ακροατές του Ιησού δεν θα θεωρούσαν αυτονόητο πρότυπο θρησκευτικής πιστότητας. «Καὶ ἰδὼν αὐτὸν ἐσπλαγχνίσθη». Η συμπόνια του αποκτά αμέσως σωματική έκφραση: πλησιάζει, αγγίζει τις πληγές, τις περιποιείται, μεταφέρει τον τραυματία και αναλαμβάνει την αποκατάστασή του. Δεν ζητεί να πληροφορηθεί τις πεποιθήσεις του ανθρώπου ούτε αναβάλλει τη βοήθεια μέχρι να διαπιστώσει αν την αξίζει. Εδώ η παραβολή συναντά την πιο οδυνηρή αντίφαση της εκκλησιαστικής μας ζωής. Μπορούμε να ασπαζόμαστε με ευλάβεια τα λείψανα των αγίων και να δυσφορούμε όταν ένα άρρωστο σώμα χρειάζεται τη φροντίδα μας. Να δαπανούμε χρόνο και χρήματα για την ευπρέπεια ενός ναού, ενώ η μοναξιά ενός ανθρώπου παραμένει αθέατη λίγα μέτρα μακρύτερα. Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος, ερμηνεύοντας το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο, μας ελέγχει: «Μὴ τοίνυν ἐνταῦθα μὲν αὐτὸν μεταξωτοῖς ἱματίοις τίμα, ἔξω δὲ γυμνὸν ὄντα καὶ ῥιγοῦντα περιόρα». Η προειδοποίηση δεν υποτιμά την ιερότητα της λατρείας. Απαιτεί να αναγνωρίσουμε ότι ο Χριστός, τον οποίο τιμούμε εντός του ναού, δεν μπορεί να αποχωριστεί από τον άνθρωπο που υποφέρει έξω από αυτόν.

Η αρχαία εκκλησιαστική ερμηνεία αναγνωρίζει στον Σαμαρείτη τον ίδιο τον Χριστό, ο οποίος προσέρχεται στην τραυματισμένη ανθρωπότητα και αναλαμβάνει τη θεραπεία της. Στην ερμηνευτική παράδοση που συνδέεται με τον Ωριγένη, ο πληγωμένος οδοιπόρος παραπέμπει στον Αδάμ, οι ληστές στις δυνάμεις που καταστρέφουν τον άνθρωπο και το πανδοχείο στην Εκκλησία, όπου συνεχίζεται η θεραπευτική μέριμνα του Θεού. Η αλληγορία αυτή αποκαλύπτει το χριστολογικό βάθος της παραβολής χωρίς να καταργεί την κυριολεκτική απαίτηση του ελέους. Πριν αναγνωρίσουμε τον εαυτό μας στον Σαμαρείτη, χρειάζεται να τον αναγνωρίσουμε στον τραυματισμένο άνθρωπο. Είμαστε εκείνοι που δέχθηκαν μία αγάπη την οποία δεν μπορούσαν να απαιτήσουν ως ανταμοιβή της αρετής τους. «Τὸ γὰρ ἀπρόσληπτον ἀθεράπευτον», γράφει ο Γρηγόριος ο Θεολόγος, θεμελιώνοντας τη σωτηρία στην πραγματική πρόσληψη της ανθρώπινης φύσεως από τον Χριστό. Ο Θεός προσέρχεται στον άνθρωπο μέσα στην ιστορική και σωματική του ευθραυστότητα, και η Εκκλησία συγκροτείται ως κοινωνία εκείνων που θεραπεύονται από αυτή τη συνάντηση. Πώς, λοιπόν, μπορούμε να μεταβάλλουμε τον χώρο της θεραπείας σε μηχανισμό αποκλεισμού όσων θεωρούμε ανεπαρκείς, ακατάλληλους ή ανεπιθύμητους; Πώς μπορούμε να ζητούμε από τον τραυματισμένο να αποδείξει πρώτα την αξία του, όταν η δική μας σωτηρία θεμελιώνεται σε ένα έλεος που προηγήθηκε κάθε προσωπικής μας δικαιώσεως;

Ο Σαμαρείτης παραμένει κοντά στον τραυματία ολόκληρη τη νύχτα και την επομένη αναθέτει τη φροντίδα του στον πανδοχέα, πληρώνοντας και αναλαμβάνοντας τα μελλοντικά έξοδα. Δεν γνωρίζει πόσο θα διαρκέσει η θεραπεία ούτε ποιο θα είναι το τελικό της κόστος. Αυτή η λεπτομέρεια αντιστέκεται σε μία σύγχρονη αντίληψη της φιλανθρωπίας που επιθυμεί άμεσα αποτελέσματα, δημόσια αναγνώριση και σαφώς καθορισμένα όρια προσωπικής συμμετοχής. Ο άνθρωπος που υποφέρει δεν αναρρώνει πάντοτε μέσα στον χρόνο που μπορούμε να του διαθέσουμε. Μπορεί να επιστρέψει με το ίδιο αίτημα, να χρειαστεί περισσότερη υπομονή, να μη μας ευχαριστήσει ποτέ. Ο Μάξιμος ο Ομολογητής, στα Κεφάλαια περὶ ἀγάπης, γράφει: «Μακάριος ἄνθρωπος, ὃς πάντα ἄνθρωπον ἐξ ἴσου ἀγαπῆσαι δύναται». Η ισότητα της αγάπης αποκαλύπτει πόσο επιλεκτική παραμένει συχνά η δική μας συμπόνια. Συγκινούμαστε ευκολότερα από εκείνον που μας μοιάζει, που μιλά τη γλώσσα μας, που ανήκει στον κύκλο μας, που μπορεί να αναγνωρίσει την προσφορά μας. Δυσκολευόμαστε μπροστά σε εκείνον που μας ενοχλεί, που αμφισβητεί τις βεβαιότητές μας ή που δεν ανταποκρίνεται στην εικόνα του ευγνώμονος αποδέκτη της βοήθειας. Η παραβολή αφαιρεί από την αγάπη αυτή την άνεση της επιλογής, επειδή ο πλησίον αναγνωρίζεται μέσα στην πράξη της προσεγγίσεως.

Στο τέλος ο Χριστός μεταβάλλει το ερώτημα του νομικού. Εκείνος είχε ζητήσει να μάθει ποιος είναι ο πλησίον του, ενώ ο Ιησούς τον ερωτά ποιος από τους τρεις έγινε πλησίον του τραυματισμένου. «Ὁ ποιήσας τὸ ἔλεος μετ᾿ αὐτοῦ», απαντά ο νομικός, και ακούει την προσταγή «πορεύου καὶ σὺ ποίει ὁμοίως». Δεν του ζητείται μία ακόμη ορθή διατύπωση, αλλά μία διαφορετική ζωή. Η κρίση αυτής της παραβολής αγγίζει και την προσευχή μας, την εξομολόγησή μας, την προσέλευσή μας στο Ποτήριο. Ποιον αφήσαμε μόνο ενώ μπορούσαμε να σταθούμε δίπλα του; Ποιον πληγώσαμε και εξακολουθούμε να περιμένουμε να κάνει εκείνος το πρώτο βήμα; Ποιος άνθρωπος έπαψε να μας ζητεί βοήθεια, επειδή κατάλαβε ότι η παρουσία του μας ενοχλούσε; Η μετάνοια αρχίζει όταν εγκαταλείπουμε την ανάγκη να δικαιώσουμε τον εαυτό μας και αποδεχόμαστε την αλήθεια των παραλείψεών μας. Δεν γνωρίζουμε πάντοτε πώς να θεραπεύσουμε τις πληγές του άλλου, αλλά γνωρίζουμε πολύ συχνότερα από όσο παραδεχόμαστε πότε επιλέξαμε να τον προσπεράσουμε. Κάποτε θα σταθούμε ενώπιον του Χριστού, του Θεού που έγινε πλησίον της τραυματισμένης ανθρωπότητας. Και τότε μπορεί να αναγνωρίσουμε, ανάμεσα σε όσους αφήσαμε πίσω μας, ανθρώπους που περίμεναν από εμάς ένα μόνο πράγμα: να μη συνεχίσουμε τον δρόμο μας σαν να μην τους είδαμε.