Ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου...

Ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου, όταν προσεγγίζεται μέσα από την αυστηρή λιτότητα των ευαγγελικών κειμένων, αποκαλύπτεται ως μυστήριο ασύλληπτης πυκνότητας. Η αφήγηση δεν επιδιώκει να ικανοποιήσει την ανθρώπινη περιέργεια, ούτε να εξαντλήσει το γεγονός με περιγραφικές λεπτομέρειες. Αντιθέτως, αφήνει το μυστήριο να σταθεί με τη γυμνή του δύναμη: ο λόγος του αγγέλου, η ταραχή της Παρθένου, η απορία της, η βεβαίωση ότι «Πνεῦμα Ἅγιον ἐπελεύσεται ἐπὶ σέ», και τέλος η άκρα συγκατάθεσή της, το «Ἰδού ἡ δούλη Κυρίου».

Εδώ δεν έχουμε απλώς μια ανακοίνωση μέλλοντος γεγονότος. Έχουμε τη στιγμή κατά την οποία η ιστορία του ανθρώπου παύει να είναι κλειστή μέσα στον θάνατο και γίνεται δεκτική της θείας εισόδου. Ο Ευαγγελισμός, έτσι, δεν είναι μόνο αρχή της κυήσεως του Χριστού, αλλά αρχή της νέας κτίσεως, η στιγμή κατά την οποία η ανθρώπινη φύση, στο πρόσωπο της Παρθένου, παύει να αντιστέκεται και γίνεται χώρα του Αχωρήτου.

Αυτή ακριβώς η ευαγγελική λιτότητα είναι και η μεγάλη θεολογική της αλήθεια. Το μυστήριο δεν προσφέρεται στη διάθεση της φαντασίας, αλλά ζητεί υπακοή, σιγή και εσωτερική καθαρότητα.

Το Ευαγγέλιο δεν επιθυμεί να μας δείξει πώς ακριβώς φαίνεται το άρρητο, αλλά να μας φέρει στο σημείο όπου το άρρητο γίνεται δεκτό. Γι’ αυτό και ο λόγος του είναι τόσο μετρημένος.

Η αλήθεια της ενανθρωπήσεως δεν χρειάζεται αφηγηματική αφθονία. Χρειάζεται μόνο τον χώρο της πίστεως. Εκεί όπου ο άνθρωπος θα ζητούσε περισσότερες εικόνες, περισσότερες εξηγήσεις, περισσότερα συναισθηματικά στηρίγματα, η Γραφή απαντά με μια σχεδόν ασκητική οικονομία λόγου, επειδή το αληθινό μυστήριο δεν παραδίδεται στην περιγραφική κατοχή, αλλά στην εκκλησιαστική εμπειρία.

Όταν όμως το ίδιο γεγονός περνά στην απόκρυφη παράδοση, βλέπει κανείς να ενεργείται μία ουσιώδης μετατόπιση. Όχι στο περιεχόμενο του μυστηρίου, αλλά στον τρόπο με τον οποίο το πλησιάζει η θρησκευτική συνείδηση. Η απόκρυφη αφήγηση γεννιέται από μια σχεδόν αναπόφευκτη επιθυμία: να πληρωθούν τα κενά, να φωτιστούν οι σιωπές, να επεκταθεί η ιερή σκηνή, να αποκτήσει το γεγονός προοίμιο, περιβάλλον, δραματουργία, αισθητή μορφή. Εκεί που το κανονικό Ευαγγέλιο αρκείται στο απολύτως αναγκαίο για τη σωτηρία, το απόκρυφο κείμενο επιθυμεί να δώσει μορφή στο πλεόνασμα της ευσεβείας. Θέλει να γνωρίσει τη ζωή της Παρθένου πριν από τον Ευαγγελισμό, να την τοποθετήσει σε ναό, σε αφιέρωση, σε προετοιμασία, σε αγγελική συναναστροφή. Θέλει να επεκτείνει το μυστήριο προς τα πίσω, σαν να μην αρκεί η στιγμή της θείας επισκέψεως, αν δεν προηγηθεί μια ολόκληρη ιερή ιστορία που να την δικαιώνει αφηγηματικά.

Έτσι, ο Ευαγγελισμός από γεγονός καθαρής σωτηριολογικής αποκαλύψεως γίνεται, στα απόκρυφα, και γεγονός ιερής δραματοποίησης. Ο άγγελος δεν αρκεί πλέον να φέρει τον λόγο. Περιβάλλεται από δόξα, από μυσταγωγικά στοιχεία, από παραδόξως λειτουργικές χειρονομίες, από εικόνες που θέλουν να αποδώσουν αισθητά το άρρητο. Η Παρθένος δεν είναι μόνο η Κεχαριτωμένη που ακούει και αποκρίνεται, αλλά και η προκαθαρμένη, η εκλεκτή από βρέφους, η τρεφομένη υπό αγγέλου, η προορισμένη από μακράς οικονομίας.

Εδώ ακριβώς αποκαλύπτεται μια βαθιά ανθρώπινη ανάγκη: επειδή το μυστήριο της ενανθρωπήσεως είναι τόσο μεγάλο, η ανθρώπινη ψυχή δυσκολεύεται να μείνει ενώπιον της λιτότητας του Ευαγγελίου και επιζητεί να το περιβάλει με αφηγηματική δόξα, με εικόνες, με θαυμαστά σημεία, με περισσότερη αισθητή ύλη.

Αυτό το πέρασμα έχει, βεβαίως, και ένα αληθινό πνευματικό ενδιαφέρον. Δείχνει ότι η ευσέβεια της Εκκλησίας δεν άντεξε να παραμείνει αδιάφορη μπροστά στη σιωπή των κανονικών κειμένων. Η καρδιά των πιστών θέλησε να επεκτείνει με αγάπη αυτό που η θεία σοφία είχε αφήσει λιτό.

Και όμως, εδώ βρίσκεται και το όριο. Γιατί όσο η αφήγηση πληθαίνει, τόσο υπάρχει ο κίνδυνος το μυστήριο να μεταβληθεί από τόπο προσκύνησης σε τόπο ευσεβούς περιέργειας. Η υπερπλήρωση μπορεί να εκφράζει πόθο, μπορεί να τρέφει τη λαϊκή ευσέβεια, μπορεί να εμπνέει την υμνογραφία και την τέχνη, αλλά δεν έχει την ίδια θεολογική αυστηρότητα με το ευαγγελικό κείμενο. Το Ευαγγέλιο σώζει με την αφαίρεσή του. Το απόκρυφο συγκινεί με την προσθήκη του. Το πρώτο μας διδάσκει την αλήθεια του γεγονότος. Το δεύτερο μας φανερώνει κυρίως την αδημονία του ανθρώπου μπροστά σε αυτή την αλήθεια.

Γι’ αυτό, ενόψει της αυριανής εορτής, ίσως το ουσιώδες δεν είναι να αναζητήσουμε όλο και περισσότερες λεπτομέρειες γύρω από το γεγονός, αλλά να μαθητεύσουμε πνευματικά στην ίδια τη μορφή με την οποία η Εκκλησία μάς το παραδίδει.

Ο Ευαγγελισμός δεν είναι ένα θρησκευτικό επεισόδιο της ιερής ιστορίας.

Είναι η άκρα ταπείνωση του Θεού και η άκρα καθαρότητα της ανθρώπινης συγκατάθεσης.

Είναι η στιγμή κατά την οποία ο ουρανός δεν συντρίβει τη γη, αλλά την παρακαλεί.

Η σωτηρία ζητείται. Και η ανθρωπότητα, στο πρόσωπο μιας Παρθένου, απαντά ελεύθερα. Αυτό είναι το ασύλληπτο βάθος του μυστηρίου: ότι η σάρκωση του Λόγου δεν αρχίζει όχι με θόρυβο, αλλά με εκείνη τη λεπτή και φοβερή σιωπή μέσα στην οποία μια κόρη της Ναζαρέτ γίνεται η πύλη της σωτηρίας του κόσμου.

Έτσι, όταν ο Ευαγγελισμός μένει στην ευαγγελική του λιτότητα, φανερώνεται ως καθαρό γεγονός θείας αλήθειας. Όταν περνά στην απόκρυφη αφηγηματική υπερπλήρωση, αποκαλύπτεται και ως αντικείμενο ιερού πόθου, ως μυστήριο που ο άνθρωπος δεν παύει να περιβάλλει με λόγο, εικόνα και συγκίνηση.

Το πρώτο μας διδάσκει πώς ενεργεί ο Θεός.

Το δεύτερο μαρτυρεί πώς νοσταλγεί ο άνθρωπος αυτό που ο Θεός ενεργεί.

Αλλά η τελική αλήθεια ανήκει στη σιωπηλή δύναμη του Ευαγγελίου: εκεί όπου ο λόγος λιγοστεύει, όχι επειδή το μυστήριο είναι μικρό, αλλά επειδή είναι άπειρο.

Μάνος Λαμπράκης 

Επειδή ο Θεός είναι...

“Είσαι επειδή ο Θεός είναι· αν το λησμονήσεις αυτό, καταδικάζεις τον εαυτό σου σε ένα είδος σκιώδους ύπαρξης. Έχει ειπωθεί για τον πεπτωκότα αρχάγγελο ότι είναι εφευρετικός αλλά πολύ ανόητος. […]

Θα έχετε σίγουρα δει καμιά φορά κάποια γάτα να παραμονεύει ένα πουλί, να φαίνεται πολύ πονηρή και να κινείται προσεκτικά και αθόρυβα, ενώ το πουλί κάθεται στο κλαδί και την παρακολουθεί· και τη στιγμή που η γάτα εφορμά, το πουλί απλώς πετά μακριά. Μερικές φορές, το να βλέπεις τον άρχοντα του σκότους σαν μια κάπως κουτή γάτα που παραμονεύει ένα πουλί –έχοντας το εφόδιο της πονηριάς και της επινοητικότητας αλλά αποτυγχάνοντας παταγωδώς να έχει μια ορθή αντίληψη της πραγματικότητας– ίσως αποβεί χρήσιμη εικόνα για να κρατάς τον διάβολο στη θέση του.”

ΕΚΕΙ ΠΟΥ ΣΤΕΚΕΙ Ο ΧΡΙΣΤΟΣ 

ΤΑ ΠΑΘΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΚΑΙ ΟΙ ΜΑΚΑΡΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΘΕΟΥ

Rowan Williams

Το να είμαστε στην αλήθεια του Χριστού...

Το να είμαστε στην αλήθεια του Χριστού, να ανήκουμε στο βασίλειό Του, σημαίνει να είμαστε σε μια πορεία θέασης του κόσμου στην ολότητά του, θέασης του κόσμου με τα μάτια του Θεού. Αυτή η πορεία δεν έχει τέλος, κρίνει ωστόσο και μορφοποιεί αυτό που κάνουμε την κάθε ημέρα, αυτό που θα μας ανοίξει τα μάτια ώστε να διακρί­νουμε φευγαλέες αναλαμπές της πλήρους εικόνας, αναλαμπές που μας διαβεβαιώνουν πως δεν ζού­με απλώς μια φαντασίωση.

Στο μυθιστόρημα του Τόμας Κένελι με τίτλο, Three Cheers for the Paraclete, που σχολιάζει με μαύρο χιούμορ τη ζωή των Καθολικών στην Αυστραλία των αρχών της δεκαετίας του '60, ο σκεπτικιστής ιερέας Μέητλαντ πρέπει να μετάσχει σε μια επιτροπή που ανακρίνει μια νεαρή μοναχή με την κατηγορία της αίρεσης. Είναι ξεκάθαρο πως αυτή η μοναχή γνωρίζει τον Θεό πολύ καλύτερα από τους ανακριτές της, συντηρητικούς και φιλελεύθε­ρους. Καθώς ο Μέητλαντ τη συνοδεύει έξω, νιώθει απεγνωσμένα την ανάγκη να της θέσει ένα απλό και ασυγχώρητο ερώτημα.

«Αδελφή Μαρτίνα», τη φώναξε ο Μέητλαντ απ' την πόρτα, «άκου, δεν έχω χρόνο για εθιμοτυπίες. Έχεις...» –κόμπιασε νευριασμένος με την αδυναμία του να βρει τις λέξεις, και εν τέλει τα λόγια του βγήκαν αδέξια– «...έχεις δει τον Θεό;».

... Αυτή χαμογέλασε. «Εάν σου απαντούσα ναι, πάτερ, θα είχες κάθε λόγο να με αποκαλέσεις ψεύτρα και διόλου δεν θα μπορούσα να σε μεμφθώ γι' αυτό.... Τι θα περίμενες να σου απαντήσω, πάτερ; Μήπως ότι βλέπεις τον Θεό όπως βλέπεις τον υπάλληλο μιας δημόσιας υπηρεσίας, σε συγκεκριμένη ώρα και μέρα; Σαν να έχεις κλείσει κάποιο ραντεβού;».

... Ο Κοστέλλο έβηξε καλώντας τον μέσα. Η μοναχή ξαφνικά πήρε την απόφαση της. «Κρίνω εκ του αποτε­λέσματος», είπε. «Τίποτε δεν είναι ίδιο μετά. Τα πάντα έχουν μια ιδιαίτερη... λάμψη. Βλέπεις... πώς να το πω... βλέπεις την ύπαρξη να λάμπει στο καθετί». Ανα­σήκωσε τους ώμους της, «Λόγια, πάλι λόγια!», είπε, και φάνηκε πολύ λυπημένη.

Rowan Williams

Κάθε άνοιξη κρύβει ένα μυστικό θεολογικό σκάνδαλο...

Το Σαββατοκύριακο στάθηκα έξω και κοίταξα προσεκτικά όσα, από συνήθεια, προσπερνούμε. Οι αμυγδαλιές είχαν ήδη ανοίξει το λευκό και ρόδινο τραύμα τους μέσα στον αέρα, οι μαργαρίτες είχαν αρχίσει να πιάνουν χαμηλά το χώμα σαν μικρές ήσυχες επιμονές, οι ελιές έδειχναν εκείνη τη λεπτή, σχεδόν αθέατη μεταβολή που προαναγγέλλει άνθιση, οι νεραντζιές ετοίμαζαν το σώμα τους για άρωμα, τα αγριόχορτα ανέβαιναν από τις σχισμές με την ακατανίκητη ευγένεια εκείνων που δεν ζητούν άδεια από κανέναν. Και τότε μου έκανε εντύπωση όχι απλώς ότι η ζωή συνεχίζεται, αλλά ότι συνεχίζεται με έναν τρόπο σχεδόν σκανδαλώδη, σαν να μην αναγνωρίζει ως κέντρο του κόσμου ούτε τον θόρυβο των ειδήσεων, ούτε τη φρίκη των πολέμων, ούτε την αλαζονεία όσων εξακολουθούν να πιστεύουν ότι η Ιστορία γράφεται μόνο με χάρτες, όπλα και χρήμα.

Υπάρχει κάτι βαθιά ανατρεπτικό σε αυτή την αδιαφορία της φύσης απέναντι στη δική μας υστερία. Όχι επειδή ο πόνος του κόσμου είναι μικρός, αλλά επειδή η ζωή δεν παραδίδει την τελευταία της λέξη στον θάνατο. Ενώ οι άνθρωποι επιμένουν να δοκιμάζουν ξανά και ξανά τη δύναμή τους πάνω σε ερείπια, ένα δέντρο επιμένει να βγάζει άνθος, ένα χορτάρι να σπρώχνει το χώμα, ένα πουλί να ξυπνάει το πρωί χωρίς να έχει συμβουλευτεί καμία γεωπολιτική ανάλυση.

Κι αυτό δεν είναι αθωότητα.

Είναι μάθημα.

Είναι μια ταπείνωση που ο σύγχρονος άνθρωπος δεν αντέχει: ότι ο κόσμος δεν περιμένει τις αποφάσεις του για να υπάρξει, ότι η δημιουργία δεν σταματά μπροστά στη δική του παράνοια, ότι ίσως η πιο μεγάλη ήττα της εξουσίας είναι πως, ακόμη και την ώρα που σκοτώνει, δεν κατορθώνει να γίνει δημιουργός ούτε ενός φύλλου.

Κοιτάζοντας αυτές τις πρόωρες ανθοφορίες, σκέφτηκα πως ίσως κάθε άνοιξη κρύβει ένα μυστικό θεολογικό σκάνδαλο. Όχι με την έννοια μιας εύκολης παρηγοριάς, αλλά σαν υπενθύμιση ότι η ζωή έχει πάντοτε έναν τρόπο να επιστρέφει εκεί όπου ο άνθρωπος έχει ήδη αποφασίσει την καταστροφή. Σαν να υπάρχει μέσα στην ύλη μια μνήμη ανάστασης που δεν ζητάει την έγκρισή μας. Και ίσως αυτό να μας κρίνει περισσότερο απ’ όσο μας παρηγορεί: το ότι ο κόσμος συνεχίζει να ανθίζει, ενώ εμείς συνεχίζουμε να παράγουμε λόγους, μηχανισμούς, συστήματα, για να δικαιολογούμε το αδικαιολόγητο.

Η αμυγδαλιά δεν επιχειρηματολογεί. Η μαργαρίτα δεν αναλύει.

Η ελιά δεν φωνάζει.

Κι όμως, όλες μαζί αρθρώνουν μια αλήθεια πιο σοβαρή από τα περισσότερα δημόσια λόγια: ότι η ζωή δεν είναι ιδιοκτησία μας, αλλά δώρο που διαρκώς μας ξεπερνά.

Γι’ αυτό και αυτές τις μέρες νιώθω πως το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν ο κόσμος έγινε πιο βίαιος, αλλά αν εμείς χάσαμε οριστικά την ικανότητα να γονατίζουμε εσωτερικά μπροστά σε ό,τι ανθίζει. Αν έχουμε πάψει να καταλαβαίνουμε ότι το πρώτο πολιτικό, το πρώτο ηθικό, το πρώτο σχεδόν πνευματικό γεγονός είναι να βλέπεις μια ελιά να ετοιμάζεται για καρπό και να ντρέπεσαι για την αγριότητα του είδους σου.

Κι όμως, εκεί, ακριβώς μέσα σε αυτή τη ντροπή, αρχίζει να γεννιέται η ελπίδα.

Όχι η αισιόδοξη ανοησία των συνθημάτων, αλλά η δύσκολη ελπίδα ότι, όσο υπάρχουν ακόμη αμυγδαλιές που βιάζονται να ανθίσουν, μαργαρίτες που επιμένουν χαμηλά, δέντρα που βγάζουν ξανά φύλλα χωρίς να ρωτήσουν κανέναν, τίποτε δεν έχει παραδοθεί ολόκληρο στην καταστροφή. Μα τίποτε!

Μάνος Λαμπράκης

Ο Σταυρός του Χριστού δεν είναι...

Κάθε σοβαρή θεολογική προσέγγιση για την Κυριακή της Σταυροπροσκυνήσεως οφείλει να αρχίζει από μία διάκριση απολύτως κρίσιμη, επειδή η απουσία της οδηγεί σχεδόν αναπόφευκτα είτε σε μια εκκλησιαστική ιδιοποίηση του συμβόλου είτε σε μια συρρίκνωση του μυστηρίου του Σταυρού σε σήμα ομολογιακής ταυτότητας.

Ο σταυρός δεν εμφανίζεται πρωτίστως ως αποκλειστικό γνώρισμα των βαπτισμένων, αλλά ως μορφή της ανθρώπινης κατάστασης μέσα στην ιστορία της φθοράς, της έλλειψης και της θνητότητας. Πριν γίνει αντικείμενο προσκύνησης, είναι ήδη εμπειρία βάρους.

Είναι η ασθένεια, το πένθος, η αδικία, η εγκατάλειψη, η σιωπή του σώματος, η διάψευση της επιθυμίας, η ενοχή, η αδυναμία του ανθρώπου να συμφιλιωθεί με το πεπερασμένο της ύπαρξής του.

Υπό αυτή την έννοια, κάθε άνθρωπος σηκώνει κάποιον σταυρό, ανεξάρτητα από το αν έχει βαπτισθεί, ανεξάρτητα από το αν γνωρίζει ρητά το όνομα του Χριστού, ανεξάρτητα από το αν μετέχει ή όχι στη μυστηριακή ζωή της Εκκλησίας.

Και ακριβώς εδώ πρέπει να διατυπωθεί με απόλυτη σαφήνεια η πρώτη μεγάλη θεολογική αντίσταση απέναντι σε κάθε ηθικιστική ανάγνωση του πάθους: ο πόνος δεν σώζει από μόνος του, η οδύνη δεν αγιάζει αυτομάτως, το τραύμα δεν μετατρέπεται μηχανικά σε γεγονός αλήθειας. Ο άνθρωπος μπορεί να υποφέρει και ταυτόχρονα να συντρίβεται και συγχρόνως να εγκλείεται ακόμη περισσότερο στη ναρκισσιστική αυτοαναφορικότητά του, να σηκώνει μεγάλο βάρος χωρίς να μετακινείται ούτε κατ’ ελάχιστον το βαθύτερο κέντρο της ύπαρξής του.

Ο καθολικός, λοιπόν, χαρακτήρας του σταυρού ως ανθρωπολογικής εμπειρίας δεν ταυτίζεται με τη σωτηριολογική αλήθεια του Σταυρού ως χριστολογικής αποκάλυψης.

Ακριβώς σε αυτό το σημείο εγγράφεται η ριζική τομή του χριστιανικού γεγονότος. Ο Χριστός δεν έρχεται για να ερμηνεύσει αφηρημένα τον ανθρώπινο πόνο, ούτε για να του αποδώσει ένα βολικό μεταφυσικό νόημα, ούτε για να τον νομιμοποιήσει ως παιδαγωγικό εργαλείο ηθικής βελτίωσης. Η είσοδός Του στο δράμα του ανθρώπου μετατοπίζει ριζικά το ερώτημα: το αποφασιστικό δεν είναι απλώς ότι ο άνθρωπος πάσχει, αλλά ο τρόπος με τον οποίο κατοικεί το πάθος του, το πώς επεξεργάζεται την έλλειψή του, το προς ποια αλήθεια παραδίδει το τραύμα του.

Ο Σταυρός του Χριστού δεν είναι απλώς η ακραία μορφή μιας αδικίας. Είναι η ελεύθερη μεταμόρφωση της αδικίας σε συγχωρητική δύναμη, της εγκατάλειψης σε κοινωνία, της απογύμνωσης σε απόλυτη πιστότητα, της εκμηδένισης σε άρνηση του μηδενός.

Το σκάνδαλο του Σταυρού βρίσκεται ακριβώς στο γεγονός ότι ο Θεός δεν σώζει τον κόσμο μένοντας απρόσβλητος από την πληγή, αλλά εισερχόμενος σε αυτήν μέχρι τέλους, χωρίς να αποσύρει την αγάπη Του.

Δεν προσφέρει μια παντοδυναμία που θριαμβεύει με τους όρους της κυριαρχίας, αλλά μια αγάπη που επιμένει ακόμη και εκεί όπου όλα φαίνονται διαρρηγμένα.

Ας το πούμε με μεγαλύτερη εννοιολογική αυστηρότητα… στον Σταυρό αποκαλύπτεται η αλήθεια ενός υποκειμένου μη ναρκισσιστικού, ενός τρόπου ύπαρξης που δεν συγκροτείται μέσω κατοχής, ελέγχου και αυτοασφάλισης, αλλά μέσω δωρεάς, έκθεσης και ελεύθερης συγκατάθεσης στην τρωτότητα. Εδώ ακριβώς η χριστιανική θεολογία υπερβαίνει κάθε ηρωοποίηση του πόνου: δεν δοξάζει την οδύνη, αλλά φανερώνει ότι η αγάπη γίνεται αληθινή όταν δεν παύει να είναι αγάπη μέσα στο πάθος.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η ερχόμενη Κυριακή της Σταυροπροσκυνήσεως δεν μπορεί να αναγνωσθεί ως απλή λειτουργική ανάπαυλα στη μέση της ασκητικής διαδρομής της Αγίας Τεσσαρακοστής, ούτε ως ευσεβιστική παρηγορία για την κόπωση των πιστών. Αντίθετα, συνιστά βίαιη επαναφορά στο κέντρο, επανεισαγωγή του εκκλησιαστικού υποκειμένου στη μόνη αλήθεια που διαρκώς επιχειρεί να εξουδετερώσει.

Στο μέσον της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, όταν ο αγώνας κινδυνεύει να μεταβληθεί σε επίδοση, η εγκράτεια σε ηθική αυτοεπιβεβαίωση, η προσευχή σε εκλεπτυσμένη μορφή πνευματικού ναρκισσισμού και η θρησκευτική συνέπεια σε καθρέφτη αυταρέσκειας, η Εκκλησία προβάλλει τον Σταυρό ως αμείλικτη κριτική κάθε θρησκευτικής αυταπάτης.

Δεν παρουσιάζει ένα λάβαρο ταυτοτικής υπερηφάνειας· εκθέτει ενώπιόν μας το σημείο της απογύμνωσης.

Δεν επικυρώνει την ευλάβειά μας.

Την κρίνει.

Δεν μας επιτρέπει να αναπαυθούμε στην ψευδαίσθηση ότι η σωτηρία είναι αποτέλεσμα θρησκευτικής επιμέλειας, ηθικής συνέπειας ή ασκητικής επίδοσης. Ο Σταυρός διακόπτει βίαια αυτή τη φαντασίωση, επειδή αποκαλύπτει ότι η αλήθεια της χριστιανικής ζωής δεν ταυτίζεται με τη βελτιωμένη εικόνα του εαυτού, αλλά με τη σταύρωση του εγωκεντρισμού.

Γι’ αυτό και η προσκύνηση του Σταυρού δεν είναι ποτέ μια απλή τελετουργική κίνηση. Γίνεται αληθινή μόνο όταν το υποκείμενο δέχεται να κριθεί από αυτό που προσκυνά. Διαφορετικά, ακόμη και η πιο επιμελημένη μετάνοια του σώματος μπορεί να λειτουργήσει ως άμυνα απέναντι στη μεταστροφή της καρδιάς.

Κι εδώ αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα το ευαγγελικό «ἀπαρνησάσθω ἑαυτόν». Η φράση αυτή έχει συχνά παραμορφωθεί είτε προς μια ψυχολογική αυτοϋποτίμηση είτε προς μια ηθικιστική θεώρηση της χριστιανικής ζωής ως διαρκούς αυτοκαταστολής. Όμως εδώ δεν ζητείται από τον άνθρωπο να μισήσει το πρόσωπό του.

Ζητείται να αποδομήσει το ψευδές οικοδόμημα μέσα στο οποίο έχει φυλακίσει το πρόσωπο.

Ο εαυτός που καλείται να αρνηθεί δεν είναι το μοναδικό και ανεπανάληπτο πρόσωπο που δημιουργήθηκε κατ’ εικόνα Θεού, αλλά η ειδωλοποιημένη κατασκευή του, το σύστημα αυτοδικαιώσεων, άμυνων, φόβων και φαντασιώσεων παντοδυναμίας μέσω του οποίου προσπαθεί να αποφύγει τη σχέση.

Είναι εκείνο το κλειστό σχήμα όπου ο άνθρωπος θέλει να αγαπά χωρίς να εκτίθεται, να υπάρχει χωρίς να εξαρτάται, να επιθυμεί χωρίς να στερείται, να προσφέρει χωρίς να πληγώνεται, να σώζεται χωρίς να πεθαίνει ως κέντρο του εαυτού του.

Εδώ ο λόγος του Χριστού προσλαμβάνει μιαν αληθινά ανατρεπτική δύναμη, επειδή δεν ζητεί μια ήπια ηθική αναβάθμιση ούτε μια απλή βελτίωση της συμπεριφοράς, αλλά τη ρήξη με την εσωτερική ηγεμονία του εγώ. Ζητεί από τον άνθρωπο να δεχθεί ότι η ζωή δεν σώζεται όταν θωρακίζεται, αλλά όταν παραδίδεται, ότι η αλήθεια δεν γεννιέται από την αυτάρκεια, αλλά από την έκθεση, ότι η καρδιά δεν θεραπεύεται μέσω άμυνας, αλλά μέσω σχέσης.

Ακριβώς γι’ αυτό ο Σταυρός γίνεται τόσο ανυπόφορος για τη σύγχρονη συνείδηση. Όχι επειδή ο νεωτερικός άνθρωπος φοβάται απλώς τον πόνο, αλλά επειδή δυσκολεύεται να αποδεχθεί την απώλεια κυριαρχίας πάνω στο νόημα του πόνου του.

Θέλει να διαχειρίζεται τα πάντα, ακόμη και την πληγή του.

Θέλει μια ζωή χαμηλού υπαρξιακού ρίσκου, σχέσεις με δυνατότητα ανάκλησης, αγάπη χωρίς έκθεση, πίστη χωρίς παράδοση, κοινότητα χωρίς θυσία, επιθυμία χωρίς τραυματισμό.

Και ακριβώς εδώ ο Σταυρός καθίσταται σκανδαλώδης.

Όχι επειδή ζητεί από τον άνθρωπο να αγαπήσει την οδύνη ως οδύνη, αλλά επειδή του αφαιρεί το δικαίωμα να οργανώσει ολόκληρη την ύπαρξή του γύρω από την αποφυγή της προσφοράς. Ο Χριστός δεν θεοποιεί τον πόνο, ούτε αισθητικοποιεί τη συντριβή, ούτε μετατρέπει το τραύμα σε πνευματικό φετίχ. Αποκαλύπτει όμως ότι όποιος καθιστά την αυτοπροστασία του ύψιστη αρχή, οδηγείται τελικά σε μια μορφή ερημίας βαθύτερη και από τον ίδιο τον πόνο. Γιατί το υποκείμενο πεθαίνει πολύ πριν από τον βιολογικό του τέλος, όταν αδυνατεί πλέον να δοθεί, όταν μετατρέπει την πληγή σε ταυτότητα, όταν λατρεύει την άμυνά του ως σοφία, όταν αποσύρει την καρδιά του από το ρίσκο της αγάπης.

Ο Σταυρός είναι η ριζική άρνηση αυτής της ψευδούς σωτηρίας μέσω θωράκισης. Είναι το σημείο όπου η ανθρώπινη επιθυμία καλείται να εξέλθει από την οικονομία της αυτάρκειας και να εισέλθει στην οικονομία της σχέσης.

Έτσι, η Κυριακή της Σταυροπροσκυνήσεως δεν καλεί απλώς στη τιμή ενός ιερού συμβόλου, αλλά σε έκθεση ενώπιον της πιο απαιτητικής αλήθειας της χριστιανικής ύπαρξης. Ότι ο δρόμος προς την Ανάσταση δεν ανοίγεται από τη θρησκευτική επιτέλεση, ούτε από τη συναισθηματική ευσέβεια, ούτε από την απλή αντοχή στο βάρος της ζωής, αλλά από τη συγκατάθεση να μετασχηματισθεί το βάρος σε αγάπη, η έλλειψη σε σχέση, η οδύνη σε προσφορά, η προσωπική ιστορία σε τόπο κοινωνίας με τον Εσταυρωμένο.

Ο σταυρός που σηκώνουν όλοι οι άνθρωποι γίνεται αληθινά Σταυρός σωτηρίας μόνο όταν παύει να είναι κλειστό κύκλωμα οδύνης και γίνεται ελεύθερη πορεία πίσω από τον Χριστό.

Και αυτό είναι το πιο απαιτητικό μήνυμα αυτής της Κυριακής: ότι ο Χριστός δεν ήρθε απλώς να αφαιρέσει το ανθρώπινο βάρος, αλλά να το διεκδικήσει ως τόπο συνάντησης μαζί Του.

Να εισέλθει εκεί όπου ο άνθρωπος πονά περισσότερο, όχι για να ακυρώσει μαγικά την πληγή, αλλά για να την καταστήσει πέρασμα.

Γι’ αυτό ο Σταυρός δεν είναι σχήμα, ούτε πολιτισμικό έμβλημα, ούτε ψυχολογικό παυσίπονο. Είναι η μορφή μιας ζωής που έχει παύσει να ανήκει αποκλειστικά στον εαυτό της. Είναι το σημείο όπου η ανθρώπινη ύπαρξη παύει να ζητεί σωτηρία ως αυτοσυντήρηση και αρχίζει να τη δέχεται ως δωρεά.

Και μόνο τότε η προσκύνηση παύει να είναι τελετουργική χειρονομία και γίνεται γεγονός αλήθειας. Μόνο τότε ο άνθρωπος δεν στέκεται απέναντι στον Σταυρό ως θεατής ενός ιερού θεάματος, αλλά αφήνει τον Σταυρό να τον κρίνει, να τον απογυμνώσει, να τον διαρρήξει και να τον αναγεννήσει. 

Μάνος Λαμπράκης