Η περικοπή των Εμμαούς (Λουκ. 24, 13–35) δεν αποτελεί απλώς μία από τις ωραιότερες μεταναστάσιμες αφηγήσεις του ευαγγελικού σώματος, αλλά συνιστά μία από τις βαθύτερες μυσταγωγικές συμπυκνώσεις της χριστιανικής αποκαλύψεως, ακριβώς επειδή εκεί η Ανάσταση δεν εμφανίζεται ως θριαμβική επιβολή της δόξης, αλλά ως λεπτή, σχεδόν αφανής παιδαγωγία της καρδίας.
Οι δύο μαθητές, καθ’ οδόν προς την «μικράν κώμην», δεν πορεύονται απλώς από ένα σημείο σε ένα άλλο. Διασχίζουν εκείνο το ενδιάμεσο οντολογικό πεδίο όπου η ανθρώπινη συνείδηση έχει ήδη τραυματισθεί από το γεγονός του Σταυρού, αλλά δεν έχει ακόμη καταστεί δεκτική της αναστασίμου αναγνωρίσεως. Η οδός προς Εμμαούς είναι, έτσι, η οδός της μεταβάσεως από την θραυσμένη ιστορική εμπειρία στην μυστική ερμηνεία του είναι, από την οδύνη της διαψεύσεως στην φλόγα της εσωτερικής καινοποιήσεως.
Δεν είναι τυχαίο ότι ο Λουκάς δεν δομεί το επεισόδιο ως απλή συνάντηση, αλλά ως πορεία, ως συνοδοιπορία, ως βραδεία εσωτερική ανασύνταξη του βλέμματος. Ο αναστημένος Χριστός δεν προσέρχεται εδώ για να συγκλονίσει αισθητά, αλλά για να ανασυνθέσει μυστικά το ρήγμα της υπάρξεως. Η Ανάσταση δεν εισβάλλει ως βία φωτός.
Έρχεται ως άσκηση αναγνώρισης.
Ακριβώς γι’ αυτό η φράση «ἐκρατοῦντο οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτῶν τοῦ μὴ ἐπιγνῶναι αὐτόν» δεν περιγράφει μία απλή αμηχανία ούτε ένα φυσικό έλλειμμα αντιλήψεως, αλλά αποκαλύπτει μία βαθύτατη θεολογική αλήθεια: ότι ο άνθρωπος δεν αναγνωρίζει τον Αναστημένο με την αμεσότητα της φυσικής του οράσεως, επειδή η αλήθεια του Θεού δεν ανάγεται ποτέ σε αντικείμενο διαθέσιμο προς κατοχή. Η αναγνώριση του Χριστού δεν είναι πράξη κυριαρχίας του νου επί του φαινομένου, αλλά δωρεά της θείας συγκαταβάσεως, άνοιγμα του εσωτερικού ανθρώπου, άρση εκείνης της πνευματικής παχύτητος που καθιστά το βλέμμα ανίκανο να δει το παρόν ως φέρον υπερβατικό βάθος. Η μη αναγνώριση εδώ δεν είναι απουσία πληροφορίας. Είναι η ίδια η τραγική συνθήκη του πεπτωκότος ανθρώπου, ο οποίος μπορεί να συνομιλεί με την Αλήθεια και να μην την αναγνωρίζει, μπορεί να συνυπάρχει με την Παρουσία και να την εκλαμβάνει ως απλό συνοδοιπόρο. Η πορεία προς Εμμαούς είναι και ερμηνευτική σκηνή της ανθρωπίνης ιστορίας: ο Θεός περπατά μέσα στον κόσμο Του, και ο κόσμος Τον προσλαμβάνει ως ξένο.
Η οδός, επομένως, αποκτά εδώ βαρύτητα όχι απλώς συμβολική, αλλά οντολογική και εκκλησιολογική. Στην βιβλική και πατερική παράδοση, η οδός δεν δηλώνει μόνο μετακίνηση, αλλά τρόπο υπάρξεως, μορφή μαθητείας, τροπικότητα σχέσεως. Ο Χριστός είναι «ἡ ὁδός» όχι ως αφηρημένη αρχή ηθικής κατευθύνσεως, αλλά ως ο προσωπικός τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος εισέρχεται στην κοινωνία με τον Πατέρα. Στους Εμμαούς, λοιπόν, οι μαθητές βαδίζουν επάνω στην οδό και συγχρόνως αγνοούν ότι συνοδοιπορούν με την Οδό. Αυτό είναι το υπαρξιακό δράμα και η θεολογική δόξα του κειμένου. Δεν υπάρχει εδώ μία απλή μετάβαση από την άγνοια στη γνώση, αλλά μία μυστική αποκάλυψη ότι ο ίδιος ο δρόμος της υπάρξεως μπορεί να καταστεί τόπος θεοφανείας, εφόσον η καρδιά παιδαγωγηθεί στην δεκτικότητα του μυστηρίου. Ο άνθρωπος δεν σώζεται επειδή κατέχει την ορθή έννοια του Θεού, αλλά επειδή ο Θεός προσέρχεται και ερμηνεύει εκ των ένδον την ζωή του. Γι’ αυτό και ο Λουκάς εισάγει τον Αναστημένο ως ερμηνευτή της Γραφής: «καὶ ἀρξάμενος ἀπὸ Μωϋσέως καὶ ἀπὸ πάντων τῶν προφητῶν διηρμήνευεν αὐτοῖς». Η Ανάσταση φωτίζει αναδρομικά ολόκληρη την ιστορία της θείας οικονομίας· και συγχρόνως φωτίζει αναδρομικά και την προσωπική ιστορία του κάθε πιστού.
Αυτήν ακριβώς την αλήθεια συλλαμβάνει, με εξαιρετική λεπτότητα, ο Robert Zünd στο έργο του The Road to Emmaus (1877), όπου η εικαστική οικονομία δεν υπηρετεί τη δραματοποίηση ενός επεισοδίου, αλλά την απόδοση της σχεδόν ανεπίδεικτης θείας εγγύτητας. Οι ανθρώπινες μορφές δεν δεσπόζουν στον πίνακα, σχεδόν χάνονται μέσα στην απεραντοσύνη του φυσικού τοπίου, γεγονός που δεν πρέπει να εκληφθεί ως απλό αισθητικό μέτρο ή ως ρομαντική επιλογή, αλλά ως εικονολογική θεολογία της θείας διακριτικότητας. Το δάσος, το φως, η σιωπή της φύσεως, η ήπια διάχυση της ημέρας, όλα υποβάλλουν μία μορφή παρουσίας που δεν εξαναγκάζει το βλέμμα, αλλά υπομένει την βραδύτητα της αναγνωρίσεως. Ο Χριστός στον πίνακα του Zünd δεν θεαματοποιείται. Δεν εκρήγνυται ως υπερκόσμιο φως, δεν περιβάλλεται από έκτακτο μεγαλείο, αλλά ενσωματώνεται σχεδόν μέσα στην κοινότητα των πραγμάτων, λες και η αναστημένη δόξα διάλεξε να κατοικήσει μέσα στη σεμνότητα της κτίσεως, χωρίς να καταργήσει το μέτρο της.
Εδώ ακριβώς η ζωγραφική γίνεται ερμηνεία της περικοπής: ο Αναστημένος είναι παρών όχι εναντίον του κόσμου, αλλά εντός του κόσμου, όχι ως ρήξη θεαματική του φυσικού, αλλά ως ανακαίνιση του φυσικού εκ των έσω.
Ο δρόμος του Zünd, λουσμένος σε ένα φως που δεν τυφλώνει αλλά αργά αποκαλύπτει, γίνεται έτσι εικαστικό ανάλογο της αναστασίμου οικονομίας. Η αλήθεια δεν δίδεται ως ακαριαία κατάκτηση, αλλά ως διάβαση μέσα από την αμφιβολία, την συνομιλία, την κόπωση, την προσδοκία και τελικώς την κλάση του άρτου. Το φως, άλλωστε, σε αυτήν την σύνθεση δεν έχει απλώς φυσιογραφική λειτουργία. Προσλαμβάνει σχεδόν μυστηριακή ποιότητα. Δεν είναι ο ήλιος μόνον που φωτίζει, είναι η αδιόρατη υπόμνηση ότι η φύση, μετά την Ανάσταση, δεν είναι ουδέτερο σκηνικό της ιστορίας, αλλά πιθανός φορέας της δοξολογικής ενέργειας του Θεού. Εδώ θα μπορούσε κανείς να ανακαλέσει την μυστική κοσμολογία του Μαξίμου του Ομολογητού, για τον οποίο τα αισθητά δεν εξαντλούνται στην εμπειρική τους επιφάνεια, αλλά φέρουν λόγους, εσώτερες νοηματικές αρχές που παραπέμπουν στον ενυπόστατο Λόγο. Καθ’ αυτήν την έννοια, το τοπίο των Εμμαούς δεν είναι απλώς τοπίο. Είναι μυσταγωγικός χώρος, μία κτίση που ξαναγίνεται αναγνώσιμη υπό το φως του Αναστημένου.
Όμως το κέντρο της περικοπής δεν παραμένει ούτε στον δρόμο ούτε στην ερμηνεία των Γραφών. Συμπυκνώνεται στο τραπέζι, στο δείπνο, στην χειρονομία του άρτου. Ο Χριστός «λαβὼν τὸν ἄρτον εὐλόγησε, καὶ κλάσας ἐπεδίδου αὐτοῖς». Εδώ το επεισόδιο παύει να είναι απλώς οδοιπορική συνάντηση και εισέρχεται αποφασιστικά στο ευχαριστιακό του βάθος. Δεν είναι τυχαίο ότι η αναγνώριση δεν επέρχεται κατά την ερμηνεία των προφητειών, ούτε καν κατά την συναισθηματική θέρμη της συνομιλίας, αλλά ακριβώς στην κλάση του άρτου. Το μυστήριο της παρουσίας δεν ολοκληρώνεται στην εξήγηση, ολοκληρώνεται στην πράξη. Και η πράξη αυτή δεν είναι οποιαδήποτε πράξη, αλλά η πράξη της ευλογίας, της κλάσεως, της διανομής, δηλαδή εκείνη ακριβώς η λειτουργική χειρονομία που συγκροτεί την Εκκλησία ως σώμα Χριστού. Η Ευχαριστία δεν εμφανίζεται λοιπόν ως μεταγενέστερη λατρευτική ερμηνεία του ευαγγελίου, αλλά ως ο ίδιος ο τόπος της αναγνωρίσεως του Αναστημένου.
Το ρήμα «κλάω» εδώ φέρει μία συγκλονιστική θεολογική πυκνότητα. Ο Χριστός δεν γίνεται γνωστός μέσα στην ακεραιότητα ενός αυτάρκους φαινομένου, αλλά μέσα στο σπάσιμο, στην διάρρηξη, στην προσφερόμενη θραύση. Είναι σαν να δηλώνει το κείμενο ότι η θεία παρουσία δεν προσφέρεται ποτέ ως αυτάρκης κατοχή, αλλά ως δωρεά που διανέμεται, ως πληρότητα που αποκαλύπτεται εν μορφή θραύσεως. Πρόκειται για ένα από τα βαθύτερα παράδοξα της χριστιανικής θεολογίας: η ακεραιότητα του θείου γίνεται προσιτή όχι δια της επιβλητικής ολότητος, αλλά δια της κενώσεως. Ο άρτος σπάει και ακριβώς τότε ανοίγονται τα μάτια. Το σώμα προσφέρεται και ακριβώς τότε γίνεται αναγνωρίσιμη η Παρουσία. Δεν πρόκειται εδώ για αισθητική συγκίνηση απέναντι σε ένα όμορφο σύμβολο, αλλά για οντολογικό νόμο της θείας οικονομίας: ο Θεός γνωρίζεται εν τη κενώσει Αυτού. Γι’ αυτό και η κλάση του άρτου στους Εμμαούς συνομιλεί βαθύτατα με τον Σταυρό. Η Ανάσταση δεν καταργεί την σταυρική λογική· την δοξάζει.
Η πατερική παράδοση προσήλθε με ιδιαίτερη προσοχή σε αυτό το σημείο. Ο Αυγουστίνος, με την πυκνή του διατύπωση, σημειώνει ότι ο Χριστός αναγνωρίζεται in fractione panis, μέσα στην κλάση του άρτου, δηλαδή μέσα στην πράξη όπου η ύλη γίνεται φορέας κοινωνίας. Ο Γρηγόριος Νύσσης, από την άλλη, επιμένει στο ότι ο Λόγος ενεργεί δια των αισθητών, όχι επειδή υπόκειται στην υλικότητα, αλλά επειδή η αγάπη Του συγκαταβαίνει ώστε το ορατό να καταστεί διάφανο προς το άδηλο. Δεν είναι λοιπόν η ύλη που μειώνει το μυστήριο, αλλά η θεία φιλανθρωπία που καθιστά την ύλη φορέα μυστηρίου. Και ακριβώς εδώ ο άρτος αναδεικνύεται ως κατ’ εξοχήν ταπεινή ύλη: όχι κάτι εξωτικό, όχι κάτι έκτακτο, αλλά το καθημερινότερο στοιχείο της ανθρώπινης επιβιώσεως. Η ευχαριστιακή αναγνώριση του Χριστού συμβαίνει στο συνηθέστερο, ακριβώς για να φανερωθεί ότι η χάρη δεν χρειάζεται εξαιρετικές σκηνογραφίες για να κατοικήσει. Το μικρό, το κοινό, το υλικό, το βρώσιμο, το διανεμόμενο, εκεί ακριβώς η θεία παρουσία καθίσταται αφόρητα εγγύς.
Από αυτή την άποψη, η τροφή στον μεταναστάσιμο κύκλο δεν είναι λεπτομέρεια αφηγηματική, αλλά θεολογική γλώσσα υψίστης σημασίας. Στους Εμμαούς, ο άρτος δηλώνει την ευχαριστιακή παρουσία. Στην Ιερουσαλήμ, όπου ο Χριστός λαμβάνει «ἰχθύος ὀπτοῦ μέρος καὶ ἀπὸ μελισσίου κηρίου», η τροφή καθίσταται απόδειξη της πραγματικής σωματικότητας του Αναστημένου, εναντίον κάθε δοκητισμού ή πνευματοκρατικής εκκενώσεως του σώματος. Ο Κύριος τρώει όχι επειδή έχει ανάγκη τροφής, αλλά επειδή οφείλει να θεραπεύσει την ανθρώπινη αδυναμία να πιστεύσει σε μία Ανάσταση που δεν ακυρώνει την υλικότητα, αλλά την εισάγει στην αφθαρσία. Και στη Γαλιλαία, στην παραλία της Τιβεριάδος, ο άρτος και οι ιχθύες γίνονται όχι μόνο σημείο κοινωνίας, αλλά και αποστολής. Ο Αναστημένος προετοιμάζει τροφή για τους μαθητές Του όπως ο Θεός προετοίμαζε μάννα για τον λαό στην έρημο, μόνον που εδώ η νέα κοινότητα δεν συγκροτείται γύρω από μια απλή επιβίωση, αλλά γύρω από την αποστολική ευθύνη, την ποιμαντική μέριμνα, την εκκλησιαστική διακονία. Η τροφή γίνεται εκκλησιολογία.
Αυτή η τριπλή λειτουργία της τροφής, ευχαριστιακή, σωματική και κοινοτική, φανερώνει μία εξαιρετικά υψηλή ανθρωπολογία. Ο άνθρωπος δεν σώζεται έξω από την ύλη, ούτε παρά την ύλη, αλλά μέσα από μία ύλη που μεταμορφώνεται σε τόπο κοινωνίας. Ο άρτος, ο ιχθύς, το μέλι δεν είναι υλικότητες ενός συμβολικού θεάτρου. Είναι οι φέρουσες μορφές μιας θείας οικονομίας που δεν περιφρονεί τον κόσμο, αλλά τον εισάγει στην αναφορά προς τον Δημιουργό του. Το ψημένο ψάρι, το μελίσσιο κηρίον, η ευλογημένη κλάση του άρτου, όλα αυτά μαρτυρούν ότι η Ανάσταση δεν είναι θρίαμβος κατά της σαρκός, αλλά σωτηρία της. Και γι’ αυτό η εμπειρία του Αναστημένου δεν προσφέρεται ως εκτυφλωτική επιβολή υπερβατικότητας. Είναι, αντιθέτως, η αργή φανέρωση ότι το απλούστερο μπορεί να γίνει απροσμέτρητα πυκνό, ότι το καθημερινό μπορεί να φέρει άπειρο βάθος, ότι ακόμη και η τροφή μπορεί να μεταβληθεί σε φαινομενολογικό τόπο αποκαλύψεως.
Εδώ ακριβώς βρίσκεται και το αποφατικό μεγαλείο της περικοπής. Γιατί ο Χριστός αναγνωρίζεται την ίδια στιγμή που γίνεται άφαντος. «Καὶ αὐτὸς ἄφαντος ἐγένετο ἀπ’ αὐτῶν». Τίποτε δεν θα μπορούσε να εκφράσει βαθύτερα την αλήθεια της θείας παρουσίας. Ο Θεός δεν γίνεται ποτέ αντικείμενο πλήρους κατοχής. Η αναγνώριση δεν καταλήγει σε έλεγχο. Η επιφάνεια δεν καταργεί το μυστήριο. Αντιθέτως, η στιγμή της αναγνωρίσεως συμπίπτει με την άρση κάθε δυνατότητας κατοχικής βεβαιότητος. Ο Χριστός αποκαλύπτεται και συγχρόνως διαφεύγει. Δεν λείπει· αλλά αρνείται να παγιδευθεί σε μία μορφή ιδιοποίησης. Η παρουσία Του είναι αληθινή, αλλά όχι διαθέσιμη. Είναι εγγύς, αλλά όχι χειραγωγήσιμη. Είναι φανερή, αλλά όχι αναλώσιμη. Πρόκειται για μία βαθιά παιδαγωγία κατά της ειδωλοποιήσεως. Ο Θεός δίδεται, αλλά δεν παραδίδεται στην κυριαρχία του βλέμματος.
Το μόνο που μένει στους μαθητές δεν είναι ένα απομεινάρι αισθητής βεβαιότητος, αλλά η μνήμη της χειρονομίας, η καύση της καρδίας, η εσωτερική ανάφλεξη του λόγου. «Οὐχὶ ἡ καρδία ἡμῶν καιομένη ἦν ἐν ἡμῖν;» Η αλήθεια, λοιπόν, μετά την εξαφάνιση, δεν γίνεται κενό, αλλά φωτιά. Η απουσία δεν γεννά απελπισία, αλλά εκκλησιαστική μνήμη. Η αναγνώριση του Αναστημένου εγκαθίσταται μέσα τους ως τρόπος νέας υπάρξεως, όχι ως κατοχή εξωτερικού αποδεικτικού στοιχείου. Εδώ ο Λουκάς αγγίζει μία από τις υψηλότερες κορυφές της χριστιανικής πνευματολογίας: ο Χριστός, αφού αναγνωρισθεί, δεν παραμένει ως θέαμα, αλλά ως φλόγα εσωτερική, ως μνήμη λειτουργική, ως παρόν που μορφοποιεί την καρδιά. Η Εκκλησία δεν ζει από την οπτική κατοχή του Χριστού, αλλά από την καιόμενη καρδία, από την ευχαριστιακή μνήμη, από την μυστική βεβαιότητα ότι Εκείνος υπήρξε, είναι και έρχεται.
Έτσι, η περικοπή των Εμμαούς, η εικαστική θεολογία του Zünd, οι πατερικές ερμηνείες και το μυστήριο της τροφής συγκλίνουν σε μία ενιαία και εξαιρετικά υψηλή θεολογική διαπίστωση: ότι η Ανάσταση δεν είναι ένα γεγονός ξένο προς την καθημερινότητα, αλλά η κρυμμένη αλήθεια της καθημερινότητας όταν αυτή φωτίζεται από την χάρη. Ο δρόμος, η συνομιλία, η κόπωση της ημέρας, το τραπέζι, ο άρτος, το ψάρι, το μέλι, όλα αυτά παύουν να είναι ουδέτερα δεδομένα και καθίστανται λειτουργικοί τόποι παρουσίας.
Δεν είναι πια απλώς πράγματα· είναι μορφές κοινωνίας. Δεν είναι απλώς υλικά.
Είναι φορείς νοήματος.
Δεν είναι απλώς στοιχεία ζωής. Είναι υπαινιγμοί Βασιλείας.
Ο Μάξιμος ο Ομολογητής, με την παγκόσμια λειτουργική του σύλληψη, θα μπορούσε πράγματι να συνοψίσει αυτό το μυστήριο με την βαθιά εκείνη προοπτική ότι ολόκληρος ο κόσμος δύναται να διαβασθεί ως ιερόν μυστήριον. Οι Εμμαούς δεν είναι ένα μακρινό επεισόδιο. Είναι η ίδια η κρυφή δομή της υπάρξεως.
Κάθε άνθρωπος, άλλωστε, πορεύεται κάπως προς μία δική του Εμμαούς. Πορεύεται με τις συντριβές του, με τις διαψεύσεις του, με την αδυναμία του να συνδέσει την υπόσχεση με την ιστορία, την αγάπη με την απώλεια, τον Θεό με την βουβή εμπειρία του πόνου. Και όμως, ακριβώς εκεί, μέσα στη φαινομενική καθυστέρηση του νοήματος, μέσα στη σιωπή του καθημερινού, μέσα στη δυσκολία της αναγνωρίσεως, ο Χριστός ίσως ήδη βαδίζει πλάι του.
Όχι ως καταναγκαστική επιφάνεια δόξης, αλλά ως πράος συνοδοιπόρος.
Όχι ως ιδέα, αλλά ως Παρουσία. Όχι ως θριαμβική απόδειξη, αλλά ως εκείνος που ερμηνεύει εκ νέου τις Γραφές, θερμαίνει την καρδιά, ευλογεί τον άρτο και, την στιγμή ακριβώς της αναγνωρίσεως, διαφεύγει για να εγκατασταθεί βαθύτερα: όχι μπροστά στα μάτια, αλλά μέσα στην ύπαρξη.
Αυτή είναι και η μεγάλη αναστάσιμη παιδαγωγία της περικοπής: ότι ο Θεός δεν επιβάλλεται στην όρασή μας, αλλά σιωπηλά υπομένει την τύφλωση του βλέμματός μας, έως ότου η καρδιά, μέσω της ευχαριστιακής μνήμης, καταστεί ικανή να δει πως ολόκληρη η ζωή ήταν εξαρχής συνοδοιπορία μαζί Του.
Μάνος Λαμπράκης
