Τυπολατρική ευσέβεια

Τούτο το είδος της τυπολατρικής ευσέβειας έχει την τάση να αυξάνεται και να μεταδίδεται. Αυτή η ανάπτυξη μπορεί εύκολα να εξηγηθεί αν λάβουμε υπόψη μας όλη τη δυστυχία, την εγκατάλειψη, την παραμέληση και την εξά­ντληση της ανθρώπινης ψυχής. Αυτή η ψυχή δεν ψάχνει για μια πρόκληση: φοβάται πως οποιαδήποτε πρόκληση είναι ένα βάρος πάνω απ' τις δυνάμεις της. Δεν μπορεί πλέ­ον ούτε να αναζητήσει κάτι ούτε να αντέξει την πιθανότητα να απομυθοποιηθεί. Ο αυστηρός και απόκρυφος αέρας της θυσιαστικής αγάπης είναι πέρα από τις δυνάμεις της.

Εάν η ζωή έχει περάσει χωρίς εξωτερική ευμάρεια, χωρίς εξωτερική σταθερότητα, τότε στρέφεται με ιδιαίτερο ζήλο προς μια εσωτερική ευμάρεια, προς τον απώτερο προσδιορισμό και τη γνησιότητα του εσωτερικού της κόσμου. Ρίχνει πάνω από το χάος ένα χοντρό κάλυμμα από σταθερές, από του τι είναι επιτρεπτό και τι όχι, και το χάος παύει να τη βασανί­ζει. Γνωρίζει την αποτελεσματικότητα των μαγικών επωδών, που συχνά εκφράζονται με ακατανόητες συλλαβές. Σαν τους δερβίσηδες, γνωρίζει τη δύναμη μιας κίνησης ή μιας στάσης. Αισθάνεται προστατευμένη και ήρεμη. Όλες αυτές οι ιδιαι­τερότητες της αυστηρά τυπολατρικής οδού καθορίζουν την ανάπτυξή της στην εποχή μας.

 

Πρέπει να σημειωθεί εδώ ότι μια περαιτέρω ανάπτυξη της αυστηρής τυπολατρείας στην εποχή μας μπορεί να προ­έλθει και από μια άλλη πλευρά. Μπορούμε σήμερα να δούμε μια σχεδόν παγκόσμια δίψα για σαφείς και συγκεκριμένες κατευθυντήριες εντολές κάποιου είδους: πώς να πιστεύουν, για τι να αγωνιστούν, πώς να συμπεριφέρονται, πώς να μιλά­νε, πώς να σκέφτονται. Βλέπουμε ότι ο κόσμος έχει μια δίψα για ηγέτες-αυθεντίες οι οποίοι να είναι ικανοί να σέρνουν από πίσω τους μια τυφλή και πιστή μάζα.

 

Αγία Μαρία των Παρισίων

Καλό Τριώδιο!

Η παραβολή του Τελώνου και του Φαρισαίου, όπως παραδίδεται στο Κατά Λουκάν Ευαγγέλιο, δεν αποτελεί απλώς το πρώτο ευαγγελικό ανάγνωσμα του Τριωδίου, αλλά συνιστά θεολογικό θεμέλιο και ερμηνευτικό άξονα ολόκληρης της κατανυκτικής περιόδου.

Η Εκκλησία, με βαθιά λειτουργική και ανθρωπολογική επίγνωση, τοποθετεί την παραβολή αυτή στην απαρχή του εκκλησιαστικού αγώνα, όχι για να εισαγάγει μια ηθική κλίμακα συμπεριφορών, αλλά για να αποκαλύψει δύο ριζικά διαφορετικούς τρόπους υπάρξεως ενώπιον του Θεού.

Το ερώτημα που τίθεται εξαρχής δεν αφορά το «τι πράττει» ο άνθρωπος, αλλά το «πώς στέκεται», με ποια εσωτερική διάταξη, με ποια αυτοσυνείδηση και με ποιον λόγο.

 

Ο Φαρισαίος ενσαρκώνει έναν τύπο θρησκευτικού υποκειμένου πλήρως εναρμονισμένου με τον νόμο, όπου η άσκηση, η ακρίβεια και η ευσέβεια έχουν εσωτερικευθεί ως σταθερή ταυτότητα. Η προσευχή του, ενώ εμφανίζεται τυπικά ορθή και θεολογικά άψογη, παραμένει ουσιαστικά κλειστή. Ο λόγος του δεν εκτίθεται, δεν ικετεύει, δεν διακινδυνεύει. Απαριθμεί, συγκρίνει, οργανώνει έναν ερμητικά σφραγισμένο κόσμο νοήματος, μέσα στον οποίο η αρετή λειτουργεί ως εγγύηση δικαίωσης. Η νηστεία και η τήρηση του νόμου δεν αποτελούν πλέον δρόμο σχέσεως, αλλά κεφάλαιο αυτονομιμοποίησης. 

 

Ο Θεός, σε αυτό το σχήμα, παύει να είναι ο απρόβλεπτος και ελεύθερος Άλλος και μετατρέπεται σε θεσμικό σημείο επικύρωσης μιας ήδη παγιωμένης αυτοεικόνας.

Η πνευματική αυτή αυτάρκεια δεν συνιστά απλώς ηθικό πρόβλημα, αλλά βαθύτατη θεολογική δυσλειτουργία. Εκεί όπου ο λόγος του ανθρώπου δεν αφήνει περιθώριο για ρήγμα, η χάρη καθίσταται περιττή. Η σωτηρία παύει να είναι γεγονός σχέσεως και μετατρέπεται σε ιδιοκτησία. Ο Φαρισαίος δεν απορρίπτεται επειδή ασκείται, αλλά επειδή η άσκηση έχει χάσει τον χαρακτήρα της κενώσεως και έχει μετατραπεί σε μηχανισμό σταθεροποίησης του εαυτού. Πρόκειται για μια πνευματικότητα χωρίς έλλειψη, χωρίς ρωγμή, χωρίς δυνατότητα μετασχηματισμού.

 

Απέναντί του, ο Τελώνης δεν παρουσιάζεται ως ηθικό αντίβαρο, αλλά ως θεολογικό γεγονός. Η στάση του σώματος, η απόσταση, η αδυναμία ανύψωσης του βλέμματος, συγκροτούν έναν λόγο σιωπηλό αλλά απολύτως αποκαλυπτικό. Η προσευχή του είναι ελλειπτική, σχεδόν αποσπασματική, και ακριβώς γι’ αυτό βαθύτατα αληθινή. Δεν επιχειρεί να οργανώσει αφήγηση περί του εαυτού του, δεν διαχειρίζεται την αμαρτία του ως υλικό αυτοβελτίωσης, δεν την εντάσσει σε σχήμα εξισορρόπησης. Την καταθέτει ως έχει, χωρίς επεξεργασία, χωρίς άμυνες. Η μετάνοια εδώ δεν συνιστά ηθική αναμόρφωση, αλλά αποδοχή της μη πληρότητας του ανθρώπου.

 

Σε αυτή την αποδοχή εγγράφεται μια βαθιά θεολογική αλήθεια: ο άνθρωπος συναντά τον Θεό όχι όταν παρουσιάζεται ολοκληρωμένος, αλλά όταν αντέχει να σταθεί ενώπιόν Του ως ασυνέχεια. Η ταπείνωση δεν είναι ψυχολογική αυτοϋποτίμηση ούτε ρητορική ενοχή, αλλά οντολογική μετατόπιση. Είναι η στιγμή κατά την οποία το υποκείμενο παύει να αυτοθεμελιώνεται και επιτρέπει στη σχέση να προηγηθεί της ταυτότητας.

Εκεί όπου ο λόγος λιγοστεύει και η εικόνα του εαυτού καταρρέει, ανοίγεται ο χώρος της χάριτος.

 

Η κρίση του Χριστού, ότι ο Τελώνης κατεβαίνει «δεδικαιωμένος», ανατρέπει κάθε θεολογία ανταπόδοσης και αποκαλύπτει έναν άλλο νόμο: τη δικαίωση ως γεγονός χάριτος και όχι ως αποτέλεσμα επιτεύγματος. Η σωτηρία δεν απονέμεται σε εκείνον που κατέχει τον νόμο, αλλά σε εκείνον που παραιτείται από τη φαντασίωση της επάρκειας. Ο Θεός δεν συναντά τον άνθρωπο εκεί όπου αυτός έχει τακτοποιήσει τον εαυτό του, αλλά εκεί όπου αφήνει ανοιχτό το τραύμα της ύπαρξής του.

 

Μέσα σε αυτό το θεολογικό πλαίσιο θεμελιώνεται ολόκληρο το ήθος του Τριωδίου. Η Εκκλησία δεν καλεί τον άνθρωπο σε μια κλιμακωτή αύξηση πνευματικής απόδοσης, αλλά σε μια σταδιακή αποδόμηση της αυτάρκειας. Η νηστεία, η προσευχή και η άσκηση δεν λειτουργούν ως συσσώρευση αρετής, αλλά ως διαδικασίες απογύμνωσης.

Κάθε τι που στηρίζει την ψευδαίσθηση της πληρότητας τίθεται υπό κρίση, ώστε να αναδυθεί ο χώρος της αλήθειας. Το Τριώδιο δεν συγκροτεί ένα ισχυρό θρησκευτικό υποκείμενο, αλλά διαλύει, μεθοδικά και παιδαγωγικά, την ανάγκη του ανθρώπου να δικαιώνει τον εαυτό του.

 

Έτσι, η παραβολή δεν εξαντλείται σε διδακτική λειτουργία, αλλά συνεχίζει να δρα ως θεολογικό συμβάν εντός του εκκλησιαστικού χρόνου.

Υπόγεια, αλλά καθοριστικά, εισάγει τον άνθρωπο σε μια εμπειρία όπου η έλλειψη παύει να βιώνεται ως απειλή και μετασχηματίζεται σε τόπο σχέσεως. Εκεί όπου ο λόγος σιωπά και το υποκείμενο αδυνατεί να αυτοθεμελιωθεί, καθίσταται δυνατή η συνάντηση με τον Θεό. 

 

Και εδώ συναντάμε το βαθύτερο, δυσκολότερο και πλέον ριζοσπαστικό θεολογικό νόημα του Τριωδίου: όχι τη σωτηρία ως επίτευγμα, αλλά τη σωτηρία ως άνοιγμα, ως έκθεση, ως εμπιστοσύνη στη χάρη που ενεργεί εκεί όπου ο άνθρωπος παύει να είναι πλήρης και τολμά, επιτέλους, να είναι αληθινός.

Μάνος Λαμπράκης

Δεν είναι όμως αυτοί οι πραγματικοί κλέφτες...

"(...) ο νόμος της αγάπης, της ισότητας, της ελευθερίας και της ειρήνης δεν έχει τίποτα κοινό με τον νόμο των ισχυρών κάθε εποχής. Ο Μέγας Βασίλειος γίνεται πολύ παραστατικός όταν θέλει να αναφερθεί στην αδικία και την αρπαγή του πλούτου από τους κοινωνικά δυνατούς, ανατρέποντας μάλιστα με τα λεγόμενά του τις κοινωνικά αποδεκτές αντιλήψεις περί κλοπής: "συνήθως" λέει χαρακτηρίζονται κλέφτες αυτοί που κλέβουν πορτοφόλια από τα λουτρά. Δεν είναι όμως αυτοί οι πραγματικοί κλέφτες... αλλά κάποιοι... που αποτελούν τις πολιτικές αρχές πόλεων και εθνών, (οι οποίοι) άλλα αφαιρούν κρυφά, άλλα παίρνουν φανερά με την βία... Κοινωνοί της κλοπής όμως γίνονται κι αυτοί που θεωρούνται άρχοντες της Εκκλησίας, όταν παίρνουν απ' αυτούς χρήματα...", για οποιουσδήποτε λόγους. Αντί να τους ελέγχουν και να τους νουθετούν... εύκολα τους απλώνουν το χέρι και τους μακαρίζουν... και τους αδύνατους τους μισούν για τις πράξεις αυτές ενώ τους άλλους που είναι μεγάλοι κλέφτες τους θαυμάζουν"

Ανδρέας Χ. Αργυρόπουλος, Τρεις Ιεράρχες Η Επανάσταση της Πίστης και της Δράσης, Εκδόσεις Αρμός, Αθήνα 2025, σελ. 33-34.

Να δραπετεύσει στο δρόμο που βάδισε ο Χριστός...

«Δεν πιστεύω στη σύγκρουση των θρησκειών. Ένας μύθος είναι. Οι θρησκείες δεν μπορούν, εάν λειτουργούν κατά φύσιν, να συγκρούονται. Συγκρούονται μόνον όταν παραδίνονται αμαχητί στις σειρήνες της εξουσιαστικότητας και στους πορνικούς εκφραστές τους. Ζούμε σε μια εποχή άγριου φονταμενταλισμού θρησκευτικού, πολιτικού, αθλητικού. Πιστεύω βαθειά πως η εκκλησία και ειδικά η ορθόδοξη μπορεί να αποτελέσει ένα κάποιο ανάχωμα. Μικρό, αλλά ικανό να φωτίσει από άλλη γωνία τη ζωή. Να φέρει στη δημόσια πλατεία χαμένα δομικά υλικά που συγκροτούν ερωτικά τη ζωή, την αλληλεγγύη, την αγάπη, τη θυσιαστικότητα, την ελευθερία, το σεβασμό στην ετερότητα, στον άλλον, τον ξένο, τον διαφορετικό. Θέλει βέβαια να βγει από την φυλακή και την κλείσανε και να γίνει αληταριό, να δραπετεύσει στο δρόμο που βάδισε ο Χριστός να ξαναβρεί την πόρνη, τον ληστή και την καινούργια της φάτνη...».

Χρυσόστομος Σταμούλης

Γι' αυτή την παγκόσμια Λειτουργία...

Πρέπει να προσφέρουμε την αναίμακτη θυσία, τη θυσία της αυτοθυσιαστικής αγάπης, όχι μόνο σ' ένα συγκεκριμένο μέρος, πάνω στο θυσιαστήριο ενός συγκεκριμένου ναού· ολόκληρος ο κόσμος γίνεται το μοναδικό θυσιαστήριο του μοναδικού ναού, και γι' αυτή την παγκόσμια Λειτουργία πρέπει να προσφέρουμε τις καρδιές μας, σαν ψωμί και κρασί, για να μεταμορφωθούν μέσα από την αγάπη του Χριστού, ώστε Εκείνος να γεννηθεί μέσα τους, κι οι καρδιές να γίνουν "θεανθρώπινες", και να δοθούν έτσι από το Χριστό σαν τροφή για τον κόσμο, ώστε να φέρει όλο τον κόσμο σε κοινωνία με τις καρδιές μας αυτές που τις έχουμε προσφέρει για να γίνουμε ένα μαζί Του, όχι για να ξαναζήσουμε αλλά για να ζήσει ο Χριστός μέσα μας, για να ενσαρκωθεί με τη σάρκα μας, να προσφέρει τη σάρκα μας πάνω στο σταυρό του Γολγοθά, ανασταίνοντάς την, προσφέροντάς την σαν θυσία αγάπης για τις αμαρτίες του κόσμου, λαμβάνοντάς την από μας σαν μια θυσία αγάπης σε Εκείνον. Τότε αληθινά με όλους τους τρόπους ο Χριστός θα είναι εν πάσι.

Αγία Μαρία Σκομπτσόβα

Το κολασμένο όχι στο αιώνιο ναι

Πρέπει να παραδεχτώ ότι το συγκεκριμένο ουσιαστικό «sin» στα αγγλικά μπορεί να μας παρα­πλανήσει, δεδομένου ότι, γενικά, όταν μπαίνουμε στη διαδικασία να δώσουμε όνομα σε κάτι, εννο­ούμε ότι αυτό υφίσταται. Η ελληνική όμως λέξη «αμαρτία» (αστοχία) βοηθά πολύ περισσότερο να συλλάβουμε πώς έχουν τα πράγματα· η δομή της λέξης, η οποία αρχίζει με το στερητικό «α» εστιάζει στην οντολογία της αμαρτίας, στην

Αυτό συμβαίνει επειδή η απλή απόρριψη της αμαρτίας –δηλαδή η επικέντρωση στο να μην αμαρτάνουμε– είναι εν τέλει άλλο ένα είδος κολα­σμένου όχι.

Το «απλώς πες όχι» δεν αρκεί.

Ο πιο δυνατός άνθρωπος στον κόσμο δεν είναι αρκετά δυνατός ώστε να θριαμβεύσει επί της αμαρ­τίας του, λέγοντας απλώς ένα «όχι» σ’ αυτήν. Αυτό που χρειαζόμαστε είναι η πανσθενουργός χάρη που εκδηλώνεται όταν λέμε «ναι» σε κάτι άλλο, «ναι» και πάλι «ναι» και πάλι «ναι» –αδιάλειπτα– σε Κάποιον άλλον.

 

Scott Cairns

Ο φανατικός...

Η δεισιδαιμονία είναι παράλογος φόβος του Θεού. Είναι το άκρο, ενώ η ευσέβεια είναι η μέση οδός. Ο δεισιδαίμονας έχει συνείδηση τρομοκρατημένη, επειδή δεν την έχει αναπτύξει πνευματικά. Κι έτσι, φοβάται το θείο, αλλά ο φόβος του αυτός δεν έχει καμία σχέση με τον σεβασμό. Ο δεισιδαίμονας έχει δημιουργήσει στρεβλή εικόνα για τα χαρακτηριστικά του Θεού και πιστεύει για τον θεό ανεπίτρεπτα πράγματα… Έχει νου σκοτισμένο και σκέψη συγκεχυμένη… Ο δεισιδαίμονας φοβάται εκεί που δεν υπάρχει φόβος, και ταράζεται εκεί που θα’ πρεπε να βρίσκει τη γαλήνη. Ο δεισιδαίμονας βλέπει παντού τη δύναμη των σκοτεινών δυνάμεων και τους αποδίδει μεγαλύτερη δύναμη απ’ ό,τι στο Θεό. Ο δεισιδαίμονας είναι ηθικώς ανελεύθερος και διανοητικά πάμπτωχος. Πάσχει από σύνδρομο θρησκευτικής καταδίωξης και είναι ψυχικά άρρωστος. Ο δεισιδαίμονας είναι άνθρωπος δυστυχισμένος και ζει ζωή άθλια.

Με τι μοιάζει ο φανατικός;… Μοιάζει με άνθρωπο ο οποίος σπρώχνει σε κατήφορο έναν τεράστιο ογκόλιθο, ο οποίος ογκόλιθος φτάνει στο τέρμα καταστρέφοντας τα πάντα στο πέρασμά του. Ο φανατικός διατυπώνει τις απόψεις του πάντοτε με εξαλλότητα, με βία και θρασύτητα. Κι επειδή δεν μπορεί, βεβαίως (όπως θα ‘θελε) να κατεβάσει από τον ουρανό φωτιά που θα κάψει όλους μαζί τους αντιπάλους του, ανάβει ο ίδιος, με τη μεγαλύτερη ευχαρίστηση, τη φωτιά του διωγμού εναντίον τους. Κι αν τύχει να εμποδιστεί, είτε από την θεία πρόνοια είτε από κάτι άλλο, τότε πρόθυμα ξεσηκώνει έχθρα και κηρύσσει τον πόλεμο κατά της ειρήνης και της ευτυχίας όσων δεν ανέχονται να φορούν τις αλυσίδες του.

Άγιος Νεκτάριος