Θεολογικές σκέψεις εισοδεύοντας στο Δεκαπενταύγουστο

Του π. Παναγιώτη Καποδίστρια

Ο Δεκαπενταύγουστος αποτελεί κορύφωση της θερινής λατρευτικής - λειτουργικής εμπειρίας, μία περίοδο βαθείας αναπνοής μέσα στο εκκλησιαστικό έτος. Η Κοίμηση της Θεοτόκου φανερώνει τον τρόπο με τον οποίο η ανθρώπινη φύση, ενωμένη με τη θεία Χάρη, εισέρχεται στη ζωή της Αιωνιότητας. Η Παναγία αναδεικνύεται πρόσωπο κομβικό και καθοριστικό για την κατανόηση του μυστηρίου της θείας Οικονομίας. Η σιωπή Της γίνεται λόγος πίστεως, η υπακοή Της καθίσταται υπόδειγμα ελευθερίας, η παρουσία Της καθαγιάζει την ιστορία.

Η Εκκλησία -ως μητέρα στοργική που είναι- συναρμόζει τη λατρεία με την ευχαριστία, προσφέροντας στο κέντρο του θέρους την προοπτική της αφθαρσίας. Η περίοδος του Δεκαπενταύγουστου προβάλλει την τιμή προς την Θεοτόκο ως βιωματική απάντηση στη φθορά και τη μοναξιά της ύπαρξης. Η πορεία προς την Κοίμηση φωτίζεται από τους καθ' ημέραν παρακλητικούς κανόνες και τους εγκώμιους ύμνους, μες από τους οποίους εκφράζεται η εμπιστοσύνη των πιστών στη μητρική προστασία, σκέπη και μεσιτεία της Παναγίας. Η ζωή Της γίνεται καθρέπτης ταπεινώσεως, ελπίδας και ψυχοπνευματικής πληρότητας.

Το πρόσωπο της Θεοτόκου συγκεντρώνει την πίστη σύνολης της Εκκλησίας στο μυστήριο της Ενανθρωπήσεως και της Αναστάσεως. Η ύπαρξή Της ακτινοβολεί φως πνευματικό, χαρά λειτουργική και ειρήνη καρδιακή. Η σχέση Της με τον Χριστό αποκαλύπτει την πλήρωση της ανθρώπινης ζωής μέσα στην κοινωνία με τον Θεό. Η τιμή προς την Μητέρα του Κυρίου εκφράζει την προσδοκία για τη θέωση του ανθρώπου και τη συμμετοχή του στη θεία δόξα.

Καθώς οδεύουμε προς την ημέρα της εορτής, ο πιστός καλείται να ενσωματώσει τον εκκλησιαστικό λόγο στην καθημερινή του πορεία. Η προσευχή προς την Παναγία λειτουργεί ως πνευματική γέφυρα προς την αγάπη του Χριστού. Ο νους αναπαύεται στη βεβαιότητα της παρουσίας Της, η καρδιά ενδυναμώνεται από την ελπίδα που πηγάζει από την Κοίμησή της.

Ο Δεκαπενταύγουστος εμπνέει την Εκκλησία να βλέπει τον κόσμο μέσα από το βλέμμα της Θεοτόκου. Η πορεία του ανθρώπου προς τον Θεό λαμβάνει μορφή και προοπτική μες από τη μορφή Εκείνης που έγινε σάρκα της υπακοής, τόπος της Χάριτος και σκηνή του Λόγου. Το εκκλησιαστικό σώμα αντλεί δύναμη και ελπίδα από το γεγονός ότι η Παναγία αποτελεί προτύπωση του ανθρώπου που εισέρχεται πλήρως στη ζωή της Βασιλείας. Η εορτή, εκτός από ανάμνηση ενός πανίερου γεγονότος, αποτελεί και πρόσκληση σε μιαν εσωτερική ανάβαση, στην οποίαν ολόκληρη η ύπαρξη κατακλύζεται από Φως Χριστού, μάλιστα δε του Αναστάντος Κυρίου της Δόξης!

Η τρυφερότητα είναι...

Εμφανίζεται όποτε κοιτάζουμε από κοντά και με προσοχή μια άλλη ύπαρξη, κάτι που δεν είναι ο «εαυτός» μας.

Η τρυφερότητα είναι αυθόρμητη και ανιδιοτελής· υπερβαίνει κατά πολύ τη συγγενή της ενσυναίσθηση. Αντιθέτως, είναι το συνειδητό, αν και ίσως ελαφρώς μελαγχολικό, μοίρασμα του κοινού πεπρωμένου.

Η τρυφερότητα είναι μια βαθιά συναισθηματική ανησυχία για μια άλλη ύπαρξη, για την ευθραυστότητά της, για τη μοναδική της φύση και για την έλλειψη ανοσίας στον πόνο και στις επιπτώσεις του.

Olga Tocarczuk

Εκεί δοκιμάζεται η πίστη μας...

Η καθημερινή ζωή δεν είναι απλώς μια σειρά επαναλαμβανόμενων γεγονότων και υποχρεώσεων. Είναι η σκηνή όπου η πνευματική μας ζωή καλείται να λάμψει και να εκφραστεί. Κάθε στιγμή, κάθε απλή πράξη, γίνεται ευκαιρία να ζήσουμε την παρουσία του Θεού, να μεταμορφώσουμε την καθημερινότητα σε ιερό χώρο, να κάνουμε το συνηθισμένο ασυνήθιστο.

Η ρουτίνα, αν και φαίνεται μονότονη και βαρετή, δεν είναι φυλακή αλλά ο χώρος της πνευματικής άσκησης και της αγάπης. Εκεί δοκιμάζεται η πίστη μας, εκεί καλλιεργείται η υπομονή, η ταπείνωση και η συνέπεια.

Η πραγματική πρόκληση δεν είναι να ζήσουμε μόνο τις μεγάλες στιγμές της ζωής, αλλά να βρούμε το θεϊκό νόημα μέσα στη μικρή καθημερινότητα. Κάθε λεπτό μπορεί να γίνει ευκαιρία για προσευχή, για προσφορά, για συμμετοχή στη ζωή της Εκκλησίας και, συνεπώς, στη ζωή του κόσμου.

π. Αλέξανδρος Σμέμαν (+)

Για τον Θεό και μόνο ζούμε...

Πράγματι, όταν οι άνθρωποι υποθέτουν ότι ανησυχούν για τους αγαπημένους τους, συχνά αυτό για το οποίο ανησυχούν είναι το τι θα κάνουν χωρίς αυτούς. Σε αυτή την περίπτωση, ας προσευχηθούν καλύτερα για τους εαυτούς τους, έτσι τουλάχιστον η προσευχή τους θα είναι πιο αληθινή.

***

Για τον Θεό και μόνο ζούμε και πεθαίνουμε. Ας αφεθούμε, λοιπόν, όπως οφείλουμε, στα χέρια του. Ίσως η γνώμη των [άλλων] να είναι σοφότερη από μας, αλλά αυτή η γνώμη δεν είναι ο κριτής μας.

George MacDonald, 

Τα θαύματα του Χριστού, εκδ. Ιωνάς.

Θα πρέπει να μάθεις να είσαι πνευματικά έξυπνος...

Δεν γίνεται να αποφύγεις να αντιμετωπίσεις τα πάθη σου. Θα πρέπει να μάθεις να είσαι πνευματικά έξυπνος σε σχέση με τα ένστικτα σου, να "εκπαιδεύσεις" τα πάθη σου ώστε να μην ζεις διαρκώς στο επίπεδο μιας αντίδρασης. Θα χρειαστεί να κατανοήσεις κάπως το πως λειτουργούν αυτοί οι ενστικτώδεις μηχανισμοί: που βοηθούν και που αναστέλλουν την ωρίμανση,  ποιο είναι το σημείο πέραν του οποίου σε εμποδίζουν να βλέπεις πλέον καθαρά. Εάν μάθεις αυτό το πράγμα, θα ξέρεις καλύτερα πώς να ανταπεξέλθεις στη δυσκολία και την τυχαιότητα, όταν αυτές ξεσπούν πάνω σου.

Διαφορετικά, θα είσαι έρμαιο και των ενστίκτων και των παθών σου, πάντα αντιδρώντας και ουδέποτε δρώντας,  κολλημένος διαρκώς στο στάδιο μιας ανταπόκρισης σε ό,τι σου συμβαίνει  με όρους όπως  "αυτό μοιάζει καλό" ή  "αυτό φαίνεται επικίνδυνο". Και το να ζεις τη ζωή σου σε αυτό το επίπεδο δεν συνιστά σε καμία περίπτωση κάποια συνταγή για μια ανθρώπινη ύπαρξη που να τη χαρακτηρίζει η νουνέχεια  ή η δημιουργικότητα, για μια βιοτή πνευματικής προκοπής που να αντανακλάται σε αυτήν την ίδια τη ζωή  και τις αλληλεπιδράσεις της...

Rowan Williams, 

Εκεί που στέκει ο Χριστός.

Ν' ανοίγουμε μέσα στον καθένα μας το βάθος της καρδιάς...

Οι πνευματικοί λένε ότι τον περισσότερο καιρό είμαστε κάπως σαν υπνοβάτες: μπορεί κάποιος να κάνει πολλά πράγ­ματα, να είναι πολύ ενάρετος, και να ζει σαν υπνοβάτης, ποτέ πια να μην μπορεί να σταματήσει έτσι, χωρίς λόγο, για να θαυμάσει, για ν' αγαπήσει ή απλούστατα για να εκπλαγεί. Είναι βασικό να μάθει κανείς να ξυπνά.

Ένας βυζαντινός πνευματικός του 14ου αιώνα, ο Νικόλαος Καβάσιλας, ένας υψηλόβαθμος λαϊκός σε μια φοβερή εποχή, όπου η Αυτοκρατορία δεχόταν πολλαπλές επιθέσεις και ζούσε εμφυλίους πολέμους, δοκίμασε να πει κάτι στους χριστιανούς που ζούσαν, όπως εκείνος, μέσα στην ταραχή του κόσμου. Τα λόγια του σήμαιναν: «Μάθε πως μέσα στην καρδιά σου βρίσκεται ο Χριστός, και πως, αν εμπιστεύεσαι τον εαυτό σου στον Χριστό, η καρδιά σου θα είναι προφυλαγμένη». Γι' αυτό συνιστά μια έντονη λειτουρ­γική ζωή, και, από καιρό σε καιρό, «σύντομες περισυλλογές» όπως τις ονομάζει: «Περπατάς στον δρόμο και είσαι πολύ απασχολημένος, αλλά ξαφνικά θυμάσαι ότι ο Θεός υπάρχει, ότι ο Θεός σ' αγαπάει, ότι ο Χριστός είναι παρών στα βάθη του είναι σου, κι έτσι, λίγο λίγο, η καρδιά σου θα ξυπνήσει».

Οφείλουμε όχι μόνο να προσπαθούμε ν' ανοίγουμε μέσα στον καθένα μας το βάθος της καρδιάς, αλλά και να δημιουργούμε πολιτισμούς που θα είναι διαποτισμένοι απ' αυτή την ευαισθησία. Αυτό μπορεί να μεταφραστεί σε τέχνη, σε μουσικές συνθέσεις, σε πίνακες ζωγραφικής, σε ποίηση, κτλ. Όταν υπάρχει έντονη λειτουργική ζωή, δημιουργούμε μια τέχνη της καρδιάς. Δεν μπορεί κανείς να δημιουργήσει έναν πολιτισμό συνδεμένο με το μυστήριο της καρδιάς παρά μόνο αν δημιουργήσει πρώτα μια λειτουργία που να εκφράζει αυτό το μυστήριο της καρδιάς. Κι αυτή η λειτουργία θα εγγραφεί στη συνέχεια, πέραν των τειχών της Εκκλησίας, σε μια πολλαπλή δημιουργία που θα σπάσει μέσα στον άνθρωπο την υπνοβασία.

 

Ολιβιέ Κλεμάν

Τα συναξάρια φανερώνουν...

Πολλούς βολεύει η αντιμετώπιση των ανθρώπων ως "αντικείμενο καλό" ή "αντικείμενο κακό". Μέση λύση δεν υπάρχει. Η μανιχαϊστική διάκριση βολεύει: αποδέχομαι τον καλό, απορρίπτω τον κακό (και δεν έχω ενοχές).

Μα υπήρχαν ποτέ άνθρωποι μόνο καλοί λχ; Μήπως οι άγιοι; Μα οι άγιοι έγιναν άγιοι επειδή μετανοούσαν εφ' όρου ζωής, επειδή ακριβώς δεν ήταν (μόνο) καλοί.

Στο φαντασιακό μας τους θέλουμε μόνο καλούς και τέλειους. Φανταστείτε να διαβάζετε συναξάρια και να αναφέρονταν πραγματικές αδυναμίες των αγίων όχι μόνο στην αρχή της ζωής τους αλλά καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής τους... Έφτασαν όλοι οι άγιοι, σε αυτήν εδώ τη ζωή, στην τελειότητα; Προφανώς όχι, τουλάχιστον όχι όλοι.

Θυμάμαι έναν μοναχό στο Άγιο Όρος που έλεγε ότι πρέπει από την αγιοκατάταξη κάποιου να περνούν πολλά χρόνια έτσι ώστε να μην υπάρχουν οι άνθρωποι που γνώριζαν τον άγιο εν ζωή και θυμόντουσαν ότι είχε ανθρώπινες αδυναμίες. Εγώ, έλεγε, Θυμάμαι ότι ο άγιος τάδε (ανέφερε όνομα πρόσφατα τότε αγιοκαταταχθέντος αγιορείτη μοναχού) έτρωγε μεγάλα ψάρια και του άρεσαν...

Άρα, προτιμάμε να δημιουργούμε έναν μύθο γύρω από την αγιότητα κάποιου; Γι αυτό βλέπουμε στα συναξάρια ότι οι άγιοι ήταν σχεδόν πάντα άμεμπτοι, τουλάχιστον μετά τη μετάνοια που έδειχναν κάποια στιγμή και αφοσιώνονταν στον Θεό;

Όχι. Δε χρειάζεται κανένας μύθος, ούτε κρυψίνοια. Τα συναξάρια φανερώνουν κυρίως τον άνθρωπο, δηλαδή τον άγιο, όπως θα είναι στη Βασιλεία του Θεού, φανερώνουν τον αναστημένο άνθρωπο, αυτόν που προσπάθησε να μοιάσει στον Θεό όσο ζούσε και το οποίο θα φανερωθεί πλήρως στη Δευτέρα Παρουσία.

Δεν υπάρχει λοιπόν άνθρωπος μόνο καλός, ούτε μόνο κακός. Μπορεί να μην αντέχουμε κανέναν δίπλα μας, αλλά μην τους βάζουμε ταμπέλες.

["Κάθε στιγμή ο άνθρωπος να αποδεικνύει στον εαυτό του πως είναι άνθρωπος και όχι διακόπτης", Ντοστογιέφσκι, Σημειώσεις από το υπόγειο, εκδ. Έρμα, σελ. 60].