Μια στιγμή αρκεί!

Ο Δεκαπενταύγουστος πλησίαζε και όλοι, μικροί και μεγάλοι, ετοιμάζονταν για να γιορτάσουν τη μεγάλη ημέρα της Παναγίας.

Γιορτάζει η μεγάλη Κυρά, που με την Κοίμησή Της επιβεβαιώνει καθημερινά πως δεν εγκατέλειψε τον κόσμο μέσα στους αιώνες.

Και αυτή τη θύμηση τη γιορτάζουμε, κάνοντας τη θανή Της πανήγυρη μεγαλοπρεπή και αγαπημένη! Γιορτάζουν οι Εκκλησίες, τα μοναστήρια, τα ξωκλήσια, οι άνθρωποι· τα πάντα γιορτάζουν τη Χάρη Της!

Αυτές τις ημέρες, όμως, σε μια μητρική ψυχή, η θλίψη είχε σκοτίσει τη χαρά της επικείμενης γιορτής.

Μια μάνα θλιβόταν για τον ξεπεσμό του παιδιού της.

Θυμόταν τους κόπους και τα βάσανα για να τον μεγαλώσει, να τον σπουδάσει και να τον παντρέψει. Και εκείνος, τέτοιες ημέρες ήταν, που την ξεγέλασε, λέγοντάς της πως θα την πάρει να την πάει στο χωριό της.

Και η δόλια ετοιμάστηκε.

Βρέθηκε, όμως, αντί για το χωριό, σε ένα γηροκομείο.

«Για το καλό σου», όπως την καθησύχαζε ο γιος της…

Δεν την πόνεσε τόσο που την παράτησε εκεί, μακριά από το σπίτι που η ίδια τού είχε γράψει, μακριά από τα εγγονάκια της που έψαχναν τη γιαγιά μέσα στο σπίτι.

Περισσότερο απ’ όλα, την πονούσε ο ξεπεσμός του παιδιού της.

Τον θυμόταν μικρό να βοηθάει τον παπά στις Λειτουργίες και τον καμάρωνε. Μέχρι που μεγάλωσε και έμαθε να βλαστημά την Παναγία…

Μαχαίρι στην καρδιά της ψυχής της ήταν η κουβέντα του κάθε φορά που την άκουγε, η καλοκάγαθη γραία.

Σηκώνοντας το βάρος του γερασμένου κορμιού της, με μια φωνή άγνωστη για τα δικά της δεδομένα, του έλεγε:

— Βλάστημε! Δεν έχεις φόβο μέσα σου;

Όμως ο ξεπεσμός του βλάστημου είναι μεγάλος. Τον τυφλώνει. Δεν βλέπει και, σαν να μην αισθάνεται, δεν καταλαβαίνει τι κάνει.

Ο δαίμονας της βλασφημίας τον κυριεύει και θαρρείς πως δεν ακούει τι λέει! Σαν να μην καταλαβαίνει πως βάζει το χέρι του στο ρεύμα…

Αλίμονο σε εκείνον που το τολμά!

Όμως ούτε το γερασμένο κορμί που τον μεγάλωσε ούτε η φωνή που προσπαθούσε να τον ξυπνήσει από τον λήθαργο του ξεπεσμού του ήταν ικανά να τον σταματήσουν.

Αυτός συνέχιζε ακάθεκτος να βλαστημά Εκείνη στην οποία προσευχόταν η μάνα του για τον ίδιο!

Πόσες φορές, άραγε, να ήξερε πως οι προσευχές της στην Παναγία τον είχαν σώσει…

Όμως η μάνα συνέχιζε να προσεύχεται για το παιδί της.

Γιατί αυτό είναι χρέος κάθε μάνας: να προσεύχεται για το παιδί της.

Μέσα στο δωμάτιο του γηροκομείου, η γερόντισσα μάνα, γονατιστή, προσευχόταν στην Παναγία για το παιδί της.

Δεν Της ζητούσε να τον φωτίσει και να την πάρει ξανά στην οικογένειά του, στο σπίτι της.

Όχι!

Ένα μονάχα Την παρακαλούσε:

«Παναγία μου, ας πάψει να Σε βλαστημά! Μην κριματιστεί για την αμαρτία του. Μην τον αφήσεις να χαθεί…»

Ξημερώματα Δεκαπενταύγουστου.

Ο γιος κοιμάται στην κρεβατοκάμαρα με τη γυναίκα του.

Ένα όνειρο τον ξυπνά ξαφνικά.

Βλέπει στον ύπνο του τη μάνα του γονατιστή μπροστά στην εικόνα της Παναγίας να προσεύχεται…

Την είχε δει αυτή τη σκηνή πολλές φορές, όταν ήταν παιδί, μέσα στο σπίτι του.

Τη μάνα του να προσεύχεται για εκείνον!

Σηκώθηκε από το κρεβάτι σιγά-σιγά, μην ξυπνήσει τη γυναίκα του.

Βρέθηκε στο σαλόνι του σπιτιού και από εκεί άνοιξε την μπαλκονόπορτα και βγήκε στο μπαλκόνι.

Κοίταξε κάτω, στον δρόμο.

Ψυχή δεν περνούσε.

Σαν να τρόμαξε ξαφνικά από το ύψος του μπαλκονιού, λες και δεν γνώριζε το ίδιο του το σπίτι.

Μπήκε μέσα και έκλεισε την πόρτα.

Σκεφτόταν τη σκηνή της προσευχόμενης μάνας του.

«Μα τι ήταν αυτό ξαφνικά; Να έπαθε κάτι;» σκέφτηκε.

«Θα πάρω τηλέφωνο το πρωί», είπε μέσα του και πήγε ξανά να κοιμηθεί.

Λίγες ώρες αργότερα, ξύπνησε από τις χαρμόσυνες καμπάνες της γειτονικής ενορίας.

Αγριεμένος από το απότομο ξύπνημα, σηκώθηκε και άρχισε να βλαστημά…

Την Παναγία!

Ανήμερα της γιορτής Της…

Ακόμη και η αδιάφορη για τα θρησκευτικά θέματα γυναίκα του ανατρίχιασε στο άκουσμα της βλασφημίας τέτοια ημέρα.

Δεν τόλμησε, όμως, να κάνει αυτό που θα έκανε η μάνα του, αν ήταν εκεί.

Συνέχισε να ετοιμάζει το πρωινό των παιδιών της, αδύναμη να μιλήσει στον ξεπεσμένο άντρα της.

Τα παιδιά, τα αθώα μικρά παιδιά, δεν αντιλαμβάνονται το κρίμα των γονιών τους.

Όπως και οι γονείς, πολλές φορές, δεν καταλαβαίνουν πως κριματίζονται και πως θα λογοδοτήσουν για το ανάθρεμμα των παιδιών τους…

Κάθισε να πιει τον καφέ του.

Οργισμένος, γιατί τον ξύπνησαν οι καμπάνες.

Μόνο όταν το βλέμμα του έπεσε πάνω στα παιδιά που τον κοιτούσαν τρομαγμένα, ηρέμησε.

Μέρωσε ξαφνικά το θεριό μέσα του, αφού το έπνιξε το βλέμμα των μικρών παιδιών του, που τόσο λάτρευε.

— Άντε, τους είπε. Φάτε γρήγορα και πάμε βόλτα κάπου να ξεσκάσουμε!

Πήγε κι αυτός να ετοιμαστεί.

Να πάει βόλτα με τα παιδιά του.

Ξαφνικά, θυμήθηκε τη σκηνή που τον είχε ξυπνήσει τα ξημερώματα.

Την προσευχόμενη μάνα του.

«Θα πάρω το απόγευμα να μάθω», σκέφτηκε και συνέχισε να ετοιμάζεται για την οικογενειακή βόλτα.

Πώς διέλαθε της προσοχής όλων ο μικρός μπόμπιρας και βγήκε στο μπαλκόνι, κανείς δεν κατάλαβε.

Με τα παιδιά, το μάτι των γονιών πρέπει να είναι συνεχώς επάνω τους. Δεν αργεί να γίνει το κακό!

Άρχισε να σκαρφαλώνει στα κάγκελα του μπαλκονιού.

Έφτασε στο τελευταίο…

Και λίγο ακόμη, και το χάος του ύψους θα γινόταν αιτία μιας τραγωδίας!

Εκείνη τη στιγμή, μπαίνει ο πατέρας στην κουζίνα και βλέπει τον μικρό να αιωρείται ανάμεσα στο μπαλκόνι και το κενό.

— Παναγία μου! φώναξε…

Στα επόμενα δέκατα του δευτερολέπτου, όταν σε τέτοιες στιγμές ο χρόνος παγώνει τις εικόνες, αισθάνεσαι πως περνούν από τη σκέψη σου πρόσωπα και καταστάσεις του παρελθόντος που ήρθαν και πέρασαν από τη ζωή σου.

Δύο μάνες πέρασαν από τη σκέψη του.

Η Παναγιά και η δική του μάνα!

Ο μικρός, αντί να πέσει στο κενό, έπεσε προς τα μέσα, στο μπαλκόνι.

Έκλαιγε γιατί τρόμαξε.

Τίποτα άλλο…

Ο πατέρας;

Αυτός έκλαιγε και για άλλα πολλά.

Έκλαιγε για τη σωτηρία του παιδιού του.

Για την ευεργεσία της Παναγίας που χρόνια βλαστημούσε.

Για την αχαριστία του απέναντί Της.

Και για την αχαριστία του απέναντι στη μάνα του, που προσευχόταν για εκείνον!

Μια στιγμή αρκεί για να αλλάξει η ζωή του ανθρώπου.

Μια στιγμή ήταν αρκετή για να μπορούσε ο μικρός να έχει πέσει στο κενό.

Μια στιγμή αρκεί!

Όμως, ευτυχώς, δεν έγινε το δεύτερο.

Έγινε το πρώτο.

Και αυτή η στιγμή στάθηκε ικανή να αλλάξει ολόκληρη τη ζωή του.

Ανήμερα της Παναγίας, πήρε για πρώτη φορά την οικογένειά του και πήγαν στην Εκκλησία.

Να ευχαριστήσει την Παναγία που έσωσε το παιδί του.

Και μετά η βόλτα…

Στο γηροκομείο.

Να πάρει πίσω στο σπίτι τη μάνα του.

Να προφτάσει να κερδίσει τον χρόνο που έχασε κοντά της.

Να προφτάσει, πριν η ζωντανή παρουσία της γίνει μια γλυκιά ανάμνηση κλεισμένη σε μια φωτογραφία.

Γιατί, τελικά, μπορεί να αρκεί μια στιγμή.

Μια στιγμή για να χαθεί ένας άνθρωπος.

Μια στιγμή για να σωθεί ένας άνθρωπος.

Μια στιγμή για να αλλάξει μια ζωή.

Μια στιγμή αρκεί!

π. Θωμάς Ανδρέου

Για την Κοίμηση της Θεοτόκου και το έσχατο όριο της ανθρώπινης ελπίδας

Η Εκκλησία φθάνει στον Δεκαπενταύγουστο ενώπιον ενός νεκρού σώματος και τολμά να ονομάσει αυτή την ημέρα εορτή. Εδώ αρχίζει το σκάνδαλο της Κοιμήσεως. Όχι από την ωραιότητα των εγκωμίων, ούτε από την οικειότητα μιας εορτής που ο ελληνικός κόσμος έμαθε να αποκαλεί «Πάσχα του καλοκαιριού», αλλά από το αδιαπραγμάτευτο γεγονός ότι η Μητέρα του Ζώντος Θεού πεθαίνει.

Η Εκκλησία δεν αποσύρει τη Θεοτόκο από τη θνητότητα προκειμένου να διαφυλάξει το μεγαλείο της. Αντιθέτως, την αφήνει να φθάσει μέχρι το έσχατο όριο της κοινής ανθρώπινης μοίρας.

Ο Μέγας Αθανάσιος είναι αφοπλιστικός: «θνητὴ γὰρ ἦν ἡ ἁγία Μαρία, ἐξ ἧς καὶ τὸ σῶμα». Η Θεοτόκος πεθαίνει επειδή είναι αληθινά άνθρωπος. Και ακριβώς επειδή πεθαίνει, η Κοίμησή της δεν αποτελεί ευσεβή εξαίρεση από το ανθρώπινο δράμα, αλλά αποκάλυψη της καινής δυνατότητας του ανθρώπου μετά την Ανάσταση του Χριστού. Ο θάνατος φθάνει μέχρι εκείνη, αλλά δεν μπορεί πλέον να ολοκληρώσει επάνω της την κυριαρχία του. Δέχεται το σώμα, όχι όμως για να το κρατήσει. Ανοίγει ο τάφος, όχι για να θεμελιώσει μια αιώνια απουσία, αλλά για να φανερωθεί ακόμη μία φορά ότι μετά το Πάσχα του Χριστού ο θάνατος εξακολουθεί να συμβαίνει, έχει όμως χάσει το δικαίωμα της τελευταίας λέξεως.

Η Μαρία άλλωστε είχε συναντήσει τον θάνατο πολύ πριν από τη δική της Κοίμηση. Τον είχε αντικρίσει επάνω στο σώμα του Υιού της. Η προφητεία του Συμεών, «καὶ σοῦ δὲ αὐτῆς τὴν ψυχὴν διελεύσεται ῥομφαία», δεν αποτελεί ποιητική προαναγγελία μιας αόριστης οδύνης. Αποκτά το πλήρες και τρομακτικό περιεχόμενό της στον Γολγοθά. Εκεί η Θεοτόκος δεν στέκεται ως υπερβατική μορφή που γνωρίζει ήδη το τέλος της ιστορίας και επομένως υποφέρει λιγότερο.

Στέκεται ως Μητέρα.

Η ίδια η ευαγγελική παράδοση, όπως υπογραμμίζεται και στη μελέτη, διατηρεί αυτή τη ριζικά μητρική παρουσία της μέχρι τον Σταυρό. Το παιδί που κάποτε αναπαύθηκε στην αγκαλιά της βρίσκεται τώρα καρφωμένο μπροστά στα μάτια της.

Εκείνη που άκουσε το «Χαῖρε, κεχαριτωμένη» πρέπει τώρα να ακούσει τον επιθανάτιο λόγο του Υιού.

Εκείνη που έδωσε στον Λόγο το αίμα και τη σάρκα της βλέπει αυτή τη σάρκα πληγωμένη και αυτό το αίμα να χύνεται.

Δεν κατανοείται η Κοίμηση χωρίς τον Γολγοθά, επειδή η Θεοτόκος δεν εισέρχεται στον δικό της θάνατο ως κάποια που αγνοεί τι σημαίνει απώλεια.

Έχει ήδη περάσει μέσα από την πιο αφύσικη τάξη του πένθους, εκείνη κατά την οποία η μητέρα παραμένει ζωντανή μπροστά στο νεκρό παιδί της.

Από τον Ευαγγελισμό μέχρι την Κοίμηση, ο βίος της Θεοτόκου μπορεί έτσι να αναγνωσθεί ως η τρομακτική συνέπεια ενός «γένοιτό μοι». «Ἰδοὺ ἡ δούλη Κυρίου, γένοιτό μοι κατὰ τὸ ῥῆμά σου».

Η φράση αυτή επαναλαμβάνεται τόσο συχνά ώστε κινδυνεύσαμε να λησμονήσουμε το βάρος της. Είναι η ελεύθερη παράδοση μιας ανθρώπινης υπάρξεως σε μια θεία βουλή της οποίας τις συνέπειες η Μαρία δεν μπορούσε ακόμη να γνωρίζει.

Το «γένοιτό μοι» περιέχει ήδη τη Βηθλεέμ, τη φυγή, την προφητεία της ρομφαίας, την Κανά, την απομάκρυνση του Υιού προς τη δημόσια αποστολή Του, τον Γολγοθά, την αποστολική κοινότητα και τελικά τη Γεθσημανή.

Αυτό είναι το μεγαλείο της Θεοτόκου.

Όχι ότι κατανόησε εκ των προτέρων τα πάντα, αλλά ότι δεν ανακάλεσε ποτέ τη συγκατάθεσή της.

Η ελευθερία της δεν εκμηδενίζεται από τη χάρη. Φθάνει μέσα στη χάρη στην πληρέστερη έκφρασή της.

Γι’ αυτό η Θεοτόκος δεν είναι απλώς το βιολογικό πέρασμα της Ενανθρωπήσεως.

Είναι το ανθρώπινο «ναι» χωρίς το οποίο το μυστήριο της θείας συγκαταβάσεως δεν θα είχε προσλάβει αυτή τη συγκεκριμένη ιστορική σάρκα.

Και το «ναι» εκείνο δεν τελειώνει όταν γεννιέται ο Χριστός. Συνεχίζεται μέχρι τη στιγμή κατά την οποία η ίδια κλείνει τα μάτια της.

Τότε συντελείται μία από τις συγκλονιστικότερες αντιστροφές ολόκληρης της χριστιανικής εικονολογίας.

Στη Βηθλεέμ η Μητέρα κρατά τον Υιό ως βρέφος.

Στη Γεθσημανή ο Υιός κρατά τη Μητέρα ως βρέφος.

Η εικόνα της Κοιμήσεως δεν εικονογραφεί απλώς έναν θάνατο.

Ερμηνεύει θεολογικά ολόκληρο τον βίο της Θεοτόκου.

Στο κέντρο κείται το σώμα της. Πίσω από την κλίνη στέκεται ο Χριστός και κρατά στα χέρια Του την ψυχή της Μητέρας Του, εικονισμένη ως σπαργανωμένο παιδί.

Η αντιστροφή είναι συγκλονιστική.

Εκείνη που Τον εβάστασε βαστάζεται.

Εκείνη που προσέφερε στον Λόγο σώμα παραδίδει τώρα το σώμα της στον Λόγο.

Εκείνη μέσα στην οποία ο ἀχώρητος Θεός συγκαταβαίνει να χωρηθεί παραλαμβάνεται τώρα από Εκείνον προς τη ζωή που δεν γνωρίζει εσπέρα.

Πρόκειται εδώ για συμπυκνωμένη χριστολογία.

Η αρχή και το τέλος του θεομητορικού βίου συναντώνται. Η Ενανθρώπηση και η Κοίμηση αντικρίζονται ως δύο αντίστροφες κινήσεις της ίδιας σχέσεως.

Στην πρώτη, ο Θεός κατέρχεται προς τον άνθρωπο διά της Μαρίας.

Στη δεύτερη, η Μαρία ανέρχεται προς τον Θεό διά του Χριστού.

Γι’ αυτό και η Γεθσημανή δεν μπορεί να νοηθεί ανεξάρτητα από το Πάσχα.

Η αρχαία παράδοση γνωρίζει τον τάφο της Θεοτόκου ως πρόσκαιρο τάφο, ενώ ήδη κατά τον πέμπτο αιώνα έχει διαμορφωθεί η παράδοση της Κοιμήσεως και της Μεταστάσεως.

Και εδώ χρειάζεται θεολογική ακρίβεια.

Η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν χρειάζεται να αφαιρέσει από τη Μαρία τον πραγματικό θάνατο για να τιμήσει τη θεομητρότητά της.

Το ακριβώς αντίθετο.

Το σώμα της εισέρχεται στον τάφο.

Η παράδοση όμως αρνείται ότι το σώμα εκείνο, από το οποίο ο Λόγος προσέλαβε την ανθρώπινη φύση Του, μπορεί να εγκαταλειφθεί στην τελική αποσύνθεση.

Στην Ευθυμιακή Ιστορία, την οποία παραδίδει ο Ιωάννης Δαμασκηνός, όταν ανοίγεται ο τάφος, οι Απόστολοι δεν βρίσκουν «τὸ σῶμα αὐτῆς τὸ πανύμνητον», αλλά μόνον τα εντάφια.

Και στον Ψευδο-Ιωάννη η υπόσχεση διατυπώνεται με μία σχεδόν σωματική βιαιότητα απέναντι στη φθορά: «Οὐ μὴ ἴδῃ διαφθορὰν τὸ ὅσιον καὶ τίμιόν σου σῶμα».

Η Κοίμηση λοιπόν δεν καταργεί τον τάφο.

Καταργεί την αξίωσή του να αποτελεί τον οριστικό τόπο του ανθρώπινου σώματος.

Ο Ιωάννης Δαμασκηνός θα οδηγήσει αυτή τη θεολογία στην πιο τολμηρή της διατύπωση. Οι ομιλίες του, εκφωνημένες κατά την παράδοση στον ναό της Γεθσημανής κατά την εορτή της Κοιμήσεως, παραλληλίζουν την ταφή και τη μετάσταση της Θεοτόκου με το πασχάλιο μυστήριο του Χριστού.

Και εδώ ακριβώς πρέπει να αποφύγουμε μια συνηθισμένη παρανόηση.

Η Παναγία δεν καθίσταται ένας δεύτερος Χριστός.

Δεν διαθέτει αφ’ εαυτής νίκη επί του θανάτου.

Ό,τι συμβαίνει στην Κοίμησή της είναι καρπός του Πάσχα του Υιού της.

Η δική της μετάσταση είναι χριστολογική, όχι αυτόνομη.

Είναι η πρώτη εκθαμβωτική φανέρωση μέσα σε συγκεκριμένο ανθρώπινο πρόσωπο του προορισμού που άνοιξε η Ανάσταση για ολόκληρη την κτίση.

Η Εκκλησία δεν μιλά για τη Θεοτόκο για να απομακρυνθεί από τον Χριστό.

Μιλά για εκείνη ακριβώς για να φανερώσει τι μπορεί να κάνει ο Χριστός στον άνθρωπο.

Η Παναγία είναι η εσχατολογική εικόνα του ανθρώπου που δεν διασώζεται ως ψυχή εγκαταλείποντας το σώμα του, αλλά προσδοκάται ακέραιος, σώμα και ψυχή, μέσα στην αφθαρσία της Βασιλείας.

Κανένας άνθρωπος που αγάπησε πραγματικά δεν έχει συμφιλιωθεί με τον θάνατο.

Μπορούμε να μάθουμε να ζούμε μετά από μια απώλεια. Μπορούμε να επιστρέψουμε στην εργασία μας, να μιλήσουμε, να γελάσουμε, να καθίσουμε ξανά σε τραπέζια, να συνεχίσουμε την καθημερινότητά μας.

Κάτι όμως μέσα μας γνωρίζει ότι ο θάνατος παραμένει σκανδαλώδης.

Όχι επειδή δεν αποτελεί φυσικό γεγονός, αλλά επειδή η αγάπη αρνείται να αναγνωρίσει ως φυσικό το γεγονός ότι ένας μοναδικός άνθρωπος μπορεί να μεταβληθεί σε απουσία.

Η Εκκλησία δεν θεραπεύει αυτή την αντίφαση με ωραίες λέξεις. Ούτε μας καλεί να επιδείξουμε μια ευσεβή αταραξία μπροστά στο φέρετρο.

Ο ίδιος ο Χριστός «ἐδάκρυσεν» ενώπιον του Λαζάρου.

Η ίδια η Θεοτόκος πέρασε από τη ρομφαία του Γολγοθά.

Η πίστη που δεν επιτρέπει στον άνθρωπο να πενθήσει δεν είναι πίστη στην Ανάσταση, αλλά άρνηση της Ενανθρωπήσεως. Γιατί ο Χριστιανισμός δεν σώζει κάποια αφηρημένη πνευματική αρχή μέσα μας.

Σώζει αυτόν τον άνθρωπο, με αυτό το πρόσωπο, αυτό το σώμα, αυτή τη φωνή, αυτά τα χέρια, αυτή τη μοναδική και ανεπανάληπτη ύπαρξη που κάποτε αγαπήσαμε και κάποτε θα κληθούμε να παραδώσουμε στον τάφο.

Γι’ αυτό η εορτή της Κοιμήσεως είναι μια εορτή για το σώμα. Για το σώμα που γεννά, που αγκαλιάζει, που πονά, που γερνά, που ασθενεί, που νεκρώνεται και παραδίδεται στη γη.

Ο χριστιανικός Θεός δεν σώζει τον άνθρωπο από το σώμα του. Σώζει και το σώμα.

Και αυτή η λεπτομέρεια αλλάζει τα πάντα.

Εάν το σώμα ήταν ένα προσωρινό περίβλημα, ο θάνατος δεν θα αποτελούσε μεγάλη θεολογική τραγωδία.

Θα ήταν απλώς απελευθέρωση. Αλλά η Εκκλησία δεν πιστεύει στην απελευθέρωση από το σώμα.

Πιστεύει στην «ἀνάστασιν νεκρῶν».

Γι’ αυτό περιβάλλει το νεκρό σώμα με θυμίαμα, το ασπάζεται, το ψάλλει, το ενταφιάζει στραμμένο προς την Ανάσταση. Και γι’ αυτό η Κοίμηση της Θεοτόκου αποκτά τέτοια δογματική πυκνότητα.

Το σώμα που προσέφερε τη σάρκα στον Λόγο δεν απορρίπτεται ως κενό περίβλημα μιας ψυχής που αναχώρησε.

Η σωτηρία δεν ολοκληρώνεται με την εγκατάλειψη της ύλης.

Η ύλη καλείται στη δόξα.

Η σάρκα καλείται στην αφθαρσία.

Ο άνθρωπος καλείται ολόκληρος.

Και όταν φθάσουμε σε αυτό το σημείο, μπορούμε να καταλάβουμε γιατί η Εκκλησία επιμένει να λέει «Κοίμηση» χωρίς να αρνείται ούτε για μία στιγμή τον θάνατο.

Είναι εσχατολογική γλώσσα. Κοιμάται εκείνος που πρόκειται να εγερθεί.

Η λέξη περιέχει ήδη μέσα της την προσδοκία του πρωινού.

Γι’ αυτό και μπροστά στην κλίνη της Θεοτόκου η Εκκλησία δεν πανηγυρίζει επειδή μία Μητέρα πέθανε, αλλά επειδή ο θάνατός της φανερώνει τι απέγινε ο θάνατος μετά τον Χριστό. Παραμένει οδυνηρός.

Παραμένει αποχωρισμός. Παραμένει ο τελευταίος εχθρός. Δεν είναι όμως πλέον κύριος.

Και όταν κάποτε έρθει η δική μας ώρα να σταθούμε δίπλα σε ένα κρεβάτι που σε λίγο θα αδειάσει, να κρατήσουμε ένα χέρι που δεν θα μπορέσει πια να σφίξει το δικό μας, να φιλήσουμε ένα μέτωπο για τελευταία φορά και ύστερα να ακούσουμε εκείνον τον ανυπόφορο ήχο του χώματος επάνω στο φέρετρο, η Εκκλησία δεν θα μας ζητήσει να μην κλάψουμε.

Θα μας ζητήσει κάτι πολύ δυσκολότερο.

Να κλάψουμε και συγχρόνως να μην παραχωρήσουμε στον τάφο την κυριότητα εκείνου που αγαπήσαμε.

Να δεχθούμε τον θάνατο ως γεγονός και να τον αρνηθούμε ως έσχατη αλήθεια.

Γιατί αυτό είναι το μυστήριο της Γεθσημανής.

Η Μητέρα που κάποτε κράτησε τον Θεό στην αγκαλιά της κλείνει τα μάτια της και αφήνεται πλέον ολόκληρη στα χέρια Του.

Και η Εκκλησία, κοιτάζοντας αυτή την εικόνα, τολμά να ελπίζει το ίδιο για κάθε άνθρωπο.

Ότι όταν θα έχουν χαλαρώσει τα δικά μας χέρια και δεν θα μπορούμε πλέον να κρατηθούμε από κανέναν και από τίποτε, δεν θα πέσουμε στο κενό. Θα πέσουμε στα χέρια Εκείνου.

Μ. Λ.

Ο ασπασμός της Παναγίας

Πλησιάζει ξανά η μνήμη της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Όλοι οι πιστοί ετοιμάζονται να πανηγυρίσουν λαμπρά τη μεγάλη θεομητορική πανήγυρη. Η μνήμη της είναι ιερή, θαυμαστή, εξαίσια και συγκινητική. Εορτή θαυμάσια, δοξασμένη, υπέροχη και λαοφίλητη. Οι πιστοί χαίρονται, παρότι πρόκειται για την κοίμηση της Θεοτόκου, για μετάσταση αγαπητού προσώπου. Χαίρονται που η προστάτισσά τους, η μητέρα του Θεού και των ανθρώπων, ανέρχεται στους ουρανούς για να πρεσβεύει διηνεκώς υπέρ σύμπασας της πάσχουσας ανθρωπότητος.

Φαίνεται αντιφατικό το σχήμα. Χαρά στη νεκρώσιμη έξοδο; Πρόκειται για χαροποιό πένθος και χαρμολύπη, για την ασκητική και νηπτική γραμματεία. Οι λυπητεροί ύμνοι γίνονται χαροποιοί. Η κηδεία μετατρέπεται σε πανηγυρική εορτή. Φαίνεται παράδοξο εξωτερικά και με πρώτη ματιά. Αν εμβαθύνει κανείς, θα παρατηρήσει ότι πρόκειται για θεϊκή ενέργεια, για θαυματουργό γεγονός. Ο Υιός της Αειπαρθένου Μαρίας με τον θάνατό του νίκησε τον θάνατο. Τα δάκρυα του πένθους, της θλίψης και της στενοχώριας μεταβλήθηκαν σε δάκρυα χαράς, ευφροσύνης, αγαλλιάσεως και ελπίδος. Παραμυθεί η Θεοτόκος τους φίλους της, τους χαρίζει ωραίους λογισμούς, αισιόδοξη σκέψη, γλυκιά παρηγοριά. Η Παναγία μετέβη σε καλύτερη, ανώτερη και ωραιότερη ζωή.

Ήταν αδύνατο ο σκοτεινός Άδης να φυλακίσει την Πανυπέραγνη μητέρα του Εμμανουήλ, τη γεννήσασα τον Φωτοδότη Χριστό, τον ήλιο της δικαιοσύνης, τον εωθινό αστέρα. Έτσι ο θάνατός της έγινε πύλη της ζωής και του φωτός. Οι πιστοί προσκυνώντας με ευλάβεια τις θαυματουργές θεομητορικές εικόνες λαμβάνουν χάρη και χαρά, κουράγιο και άνεση, ενίσχυση και δύναμη. Τα δάκρυα των πιστών είναι καρδιακά, άκοπα, γλυκά. Δάκρυα χάρης και χαράς, ευχαριστίας και ευγνωμοσύνης, παρακλήσεως και θερμής ικεσίας. Ο ελληνικός λαός είναι θεοτοκοφιλής. Οι λυπηρές εξαιρέσεις παντού και πάντοτε υπάρχουν.

Οι ταπεινοί και ευλογημένοι προσκυνητές των εικόνων της Παντάνασσας καταθέτουν τον πόνο τους, το πρόβλημά τους, το αίτημά τους, τη δυσκολία τους. Η πονεμένη μητέρα Παναγία τους δέχεται όλους, τους ακούει, τους παρηγορεί, τους σφουγγίζει ιδρώτες και δάκρυα, τους ασπάζεται, τους εγκαρδιώνει. Πόνεσε η Πανάχραντη πολύ και γνωρίζει να συμπονά, να συντρέχει, να δέεται συνεχώς. Μονές, εκκλησίες, εκκλησάκια, προσκυνητάρια, θυμίζουν τη χάρη της. Άπειρα τα αφιερώματα δεήσεων. Πλούσια τα δώρα ευχαριστιών. Εικόνες μουλιασμένες στο δάκρυ των ευλαβών προσκυνητών. Κάποτε δακρύζει και η ίδια η εικονιζόμενη Μεσίτρια και Πρέσβειρα όλων των πιστών. Η κάθε εικόνα της έχει μια ιδιαίτερη ιστορία κι ένα ξεχωριστό, χαρακτηριστικό όνομα.

Η μορφή της Παναγίας μένει πάντοτε σεμνή, σοβαρή, σιωπηλή, συνετή και σεβάσμια. Μιλά όμως κι έτσι, με την πλούσια χάρη της, την καθαρότητά της, την ταπείνωσή της. Κρύβει στο ιερό πρόσωπό της ένα υπέροχο ήθος. Δίνει χαρά δίχως να γελά και να αστειεύεται, κηρύττει δίχως λόγια, αλλά με το βιωμένο της παράδειγμα, διδάσκει με την ίδια την ωραία ζωή της. Δίνει αυτό που έχει: αγάπη, υπομονή, υπακοή και καλοσύνη. Νομίζει ο προσκυνητής ότι κάτι του λέει προσωπικό η εικόνα. Αισθάνεται μέσα του να σκιρτά η λησμονημένη αθωότητα, η παιδική λιτότητα, η καρτερικότητα στους πόνους. Ένας άλλος τρόπος ζωής που ανέθρεψε πολλές γενιές με μεγάλες δυσκολίες. Στον εφετινό εορτασμό της ας ασπασθεί όλους τους προσκυνητές της, για να μην αποκάμουν και απογοητευθούν.

 

Μοναχός Μωυσής Αγιορείτης

Η οικουμενικότητα της Εκκλησίας στον ύμνο “Απόστολοι εκ περάτων”

Δρ. Αχιλλέως Παπατόλιου

Διδάσκοντος Τμήματος Κοινωνικής Θεολογίας και Χριστιανικού Πολιτισμού ΑΠΘ

Μέσα στην εκκλησιαστική περίοδο του δεκαπενταύγουστου ιδιαί­τερη θεολογική σημασία παρουσιάζει η φράση «Ἀπόστολοι ἐκ πε­ράτων», με την οποία ξεκινάει το εξαποστειλάριο της εορτής της Κοιμήσεως της Θε­ο­τό­κου. Η εικό­να των Αποστόλων που συγκεντρώνονται από τα «πέρατα» της οικουμένης για να παρευρεθούν στην Κοίμηση και την ταφή της Θεοτό­κου σηματοδοτεί την καθολικότητα και την οικουμενικότητα της Ορθοδό­ξου Εκκλησίας. Οι Απόστολοι κατά την εκκλησιαστική παράδοση βρίσκο­νταν διασκορπισμένοι στα διάφορα μέρη του κόσμου, επιτελώντας το ιερα­πο­στο­λικό τους χρέος για τη μετάδοση του Ευαγγελικού μη­νύματος κατά το: «πορευθέντες μαθη­­τεύ­σατε πά­ντα τα έθνη, βαπτίζοντες αὐ­τοῦς εἰς τό ὄνομα τοῦ πατρός καί τοῦ υἱοῦ καί ἁγίου πνεύματος, διδά­σκοντες αὐτούς τηρεῖν πάντα ὅσα ἐνε­τει­λάμην ὑμῖν». (Ματθ. 28,16-20).

Η φράση αυτή «Ἀπόστολοι ἐκ πε­ράτων», αναδεικνύει την πα­γκο­σμι­­ό­τητα της Εκκλησίας, η οποία δεν απευθύνεται σε έναν συγκε­κρι­μένο λαό, σε μία συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή ή σε μία συ­γκε­κρι­μένη κοινω­νι­κή ομάδα. Το Ευαγγελικό μήνυμα έχει καθολικό και εσχατολογικό χαρα­κτή­ρα και απευθύνε­ται σε ολόκληρη την ανθρωπότητα. «Καί κη­ρυχ­θή­­σεται τοῦτο τό εὐαγγέλιον τῆς βασιλείας ἐν ὅλῃ τῇ οἰκου­μέ­νῃ εἰς μαρτύ­ριον πᾶσι τοῖς ἔθνεσιν καί τότε ἥξει τό τέλος» (Ματθ. 24,14). Υποτίμηση η αναστολή του χρέους της προ­σω­πικής αυτής μαρ­τυ­ρίας θα σήμαινε ουσιαστική άρνη­ση του Ευαγγελίου. Η Εκκλησία είναι οικουμενική επειδή συγκεντρώνει σε ένα Σώμα ανθρώπους διαφορετικούς ως προς την καταγωγή, το έθνος, το φύλο, τη γλώσσα, τον πολιτισμό και την κοινωνική τους προέλευση. Η ενό­τη­τα της Εκκλησίας δεν στηρίζεται στην ομοιομορφία των ανθρώπων, αλ­λά στην ποικιλομορφία και στην κοινή συμμετοχή τους στο Σώμα του Χρι­στού. Υπό αυτή την έννοια, η εικόνα των Αποστόλων που έρχονται από δι­α­φορετικά μέρη αποτελεί εικόνα μιας ενότητας εν τη ποικιλία των διατυ­πώ­σεων, εθνικών, φυλετικών, κοινωνικών και πολιτισμικών.

Το αυθεντικό νόημα της Εκκλησίας εξάγεται από την ίδια τη ση­μασία της λέξης προ­σαρ­μοσμένη στα νέα συμφραζόμενα, δηλ. «εκ­κλη­σία» σημαίνει «κλήση προς τα έξω για συνάθροιση του λαού του Θεού». Τα «πέρατα» δεν δηλώνουν μόνο την απόσταση από την Ιερουσαλήμ, αλλά παραπέμπουν σε ολόκληρη την οικουμένη, η οποία καλείται να συμμετά­σχει στο γεγονός της Σωτηρίας. Επιπλέον, η Σύναξη των Αποστόλων γύ­ρω από την Θεοτόκο μπορεί να θεωρηθεί ως προτύπωση της καθολικής Εκ­κλησίας, η οποία συνέρχεται γύρω από τον Χριστό και ζει την ενότητα της πίστεως κατά το «ἵνα πάντες ἕν ὦσιν» (Ιωάν. 17,21).

Προσέτι, η οικουμενικότητα της Εκκλησίας συνδέεται άμεσα με την έννοια της αποστολικότητας. Κρίνεται σκόπιμο να τονιστεί πως η Εκκλη­σία είναι Αποστολική όχι ασφαλώς μόνο με την έννοια της αποστολικής διαδοχής, αλλά και την έννοια της συνέχισης του έργου των Αποστόλων, το οποίο πρέπει να επεκτείνεται και να μετα­δί­δεται με κάθε δυνατό τρόπο και μέσο έως εσχάτου της γης, με κάθε έννοια γεωγραφική, χρο­νική, πο­λιτιστική και κοινωνική. Οι Απόστολοι λοιπόν εμπνεόμενοι από την προσ­δο­κία έλευσης της Βα­σι­λείας του Θε­ού, δηλαδή ενός νέου κόσμου αγάπης και δικαι­οσύ­νης, μέσα σε πνεύμα αμοιβαίου αλληλο­σε­βα­σμού και αλληλο­ϋπο­­στήριξης και ελευθερίας, ανέδειξαν με το λόγο και τη ζωή τους το δι­αχρονικό «ἔρχου καὶ ἴδε» (Ἰωαν. 1,46) του Αποστόλου Φιλίππου προς τον οποι­ονδή­πο­τε καλοπροαίρετο Ναθαναήλ. Εξάλλου, ο Θεός της αγάπης δεν επιβάλλει ή δεν απαιτεί την ε­λευ­θερία μας, αλλά την «επαιτεί» και την περιμένει μέσα από την αγάπη μας, καθώς χωρίς την ελευθερία ο άνθρω­πος θα ήταν ισότιμος με τα λοιπά ζώα, όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο Ιωάννης ο Δαμα­σκη­νός: «η δουλεία θα υπέτασσε τις ενέργειές του, και θα οδηγούσε τις σκέ­ψεις του μέσα σε έναν περιορισμένο κύκλο, όπου θα περι­εστρέ­φετο. Οι ιδέες του καλού και του αγαθού θα ήσαν άγνωστοι σ΄ αυτόν, θα α­γνο­ούσε τι είναι αισχρό, τι κακό, τι ψευδές, και δεν θα είχε εξουσία αυτε­νεργείας, δυ­νατότητα να εξέλθει από τον περιορισμένο κύκλο των έμφυτων ορ­μών».

Οι Α­πόστολοι λοιπόν, α­πευ­θύνθηκαν προς όλους τους ανθρώπους περί της Σωτηριολογικής δι­ά­στασης του χριστιανικού ιδε­ώδους, χωρίς να υ­πο­­χρε­ώσουν κανέναν για τον ενστερνισμό αυτού και το αυτό διδάσκουν και προς εμάς να συνεχίσουμε αυτήν την ιεραποστολή η οποία πρέπει να τείνει προς μια διαλεκτική σχέση, προς μια δυναμική διαδικασία αλληλε­πίδρασης και αμοιβαίας αναγνώρισης, η οποία ενώνει χωρίς να ισοπεδώνει. Οι περίοδοι αποστολικής αδράνειας και ποιμαντικής αδιαφορίας για τη Σωτηρία του κόσμου και των ανθρώπων φανερώνουν, χωρίς αμφι­βολία, αλλοτρίωση και εκκοσμίκευση. Η Εκ­κλησία δεν αποτελείται μόνο από τα πιστά μέλη της, αντιθέτως ως μέλη της θεωρούνται οι πι­στοί που υπήρ­ξαν, είναι και θα γίνουν· «οἱ πανταχοῦ τῆς οἰκουμένης πιστοί καί ὄντες καί γε­νόμενοι καί ἐσόμενοι».

Περισσότερο αδικημένοι στην εποχή μας, είχε διατυπώσει εμφαντι­κά ο Μακαριστός Αρχιεπίσκοπος Αλβανίας κ. Αναστάσιος, είναι όσοι στε­ρή­­θη­καν τον Θείο Λόγο, «όχι γιατί οι ίδιοι αρνήθηκαν να τον ακούσουν, αλλά γιατί εκείνοι που επί αιώνες τον κατέχουν αδιαφόρησαν να τους τον γνω­ρί­σουν».  Ο Ευαγγελισμός λοιπόν στα πέρατα της γης δεν είναι ευκαιριακή, πε­ριθωριακή υπό­θε­­ση της Εκκλησίας, την οποία θα μπορούσε και να παρα­μελήσει ή να πα­ραλείψει ο άνθρωπος σήμερα αλλά έκφραση της αγάπης του Χριστού. Ο Όσιος Πορφύριος ο Καυσοκαλυβίτης αναφέρει χαρακτη­ρι­στι­κά πε­ρί της συνέχισης της διαδόσεως του Ευαγγελίου της αγάπης του Χρι­στού στα πέρατα του κόσμου: «Η αγάπη προς τον Χριστό δεν έχει όρια, το ίδιο και η αγάπη προς τον πλησίον. Να εκτείνεται παντού, στα  πέρατα της γης. Παντού σε όλους τους ανθρώπους. Εγώ ήθελα να πάω να ζήσω μαζί με τους χίπηδες στα Μάταλα χωρίς, βέβαια αμαρτίες, για να δείξω την αγάπη του Χριστού, πόσο είναι μεγάλη και πώς μπορεί να τους αλλάξει, να τους μετα­μορφώσει. Η αγάπη είναι πάνω απ’ όλα».

Φωτοστιγμή...

Θεοτόκος Βρεφοκρατούσα «εις Κοπάνους»

Δημιουργός: Θεοδόσιος

Αφιερώτρια: Ελένη Αν. Μαρινέλη

Ημερομηνία Δημιουργίας: π. 1843

«Εις Κοπάνους»...

Η Μεταμόρφωσις του Σωτήρος «εις Κοπάνους»

Αφιερώτρια: Αγγελική Ν. Ιωσήφ

Ημερομηνία Δημιουργίας: π. 1843

Η συγκλονιστική γιορτή της Μεταμόρφωσης...

Η συγκλονιστική γιορτή της Μεταμόρφωσης, η οποία ρίχνει φως σε δύο θρησκευτικούς πειρασμούς:

1) Πειρασμός πρώτος: Οι πιστοί να αποσυρθούν από τη λάσπη και τα ζόρικα της ιστορίας, και να αγκυροβολήσουν (να «αναπαυτούν») σε κάποια υπέροχη θεοτική εμπειρία.

2) Πειρασμός δεύτερος: Οι πιστοί να εισέλθουν στην ιστορία και στον δημόσιο βίο, αλλά ως κατακτητές που ονειρεύονται να καθυποτάξουν τον κόσμο.

Στην ευαγγελική αφήγηση της Μεταμόρφωσης, ο Χριστός πήρε μαζί του τρεις μαθητές, ανέβηκαν σε μια βουνοκορφή κι εκεί τους φανέρωσε τον πλήρη εαυτό του – την θεανθρωπότητά του. Μέσα στο αποκαλυπτικό φως ένας από τους μαθητές –ο Πέτρος– εκστασιασμένος, ζήτησε από τον Χριστό να μείνουν εκεί για πάντα...

Πολλοί κήρυκες λοιπόν επαινούν τον Πέτρο ως παράδειγμα προς μίμηση και παροτρύνουν τους εκκλησιαζόμενους να τον μιμηθούν – να επιθυμήσουν δηλαδή να μείνουν «εκεί» για πάντα.

Έλα όμως που άλλα πράγματα μας λέει το ευαγγέλιο και η υμνολογία! Τον Πέτρο τον παρουσιάζουν ως παράδειγμα προς αποφυγή, ως υποκύπτοντα στον πειρασμό της δικής του τακτοποίησης, ερήμην του κόσμου! Ο Χριστός λοιπόν απάντησε στο αίτημα του Πέτρου (απέρριψε το αίτημα του Πέτρου) με σιωπή και με π ρ ά ξ η: Κατέβηκε από το βουνό της θεοτικής εμπειρίας για να συνεχίσει την πορεία του με τους τεθραυσμένους της ιστορίας. Μόλις κατέβηκε συνάντησε –λέει το ευαγγέλιο– και συνέδραμε δυστυχισμένους που ζητούσαν γλυτωμό.

Η πορεία του Χριστού κοντολογίς δεν είναι περαντζάδα λαμέ celebrity, ούτε επέλαση ενός σταυροφόρου θρησκευόμενου. Είναι η πορεία συν-οδοιπόρου σ υ μ- π ά σ χ ο ν τ ο ς και ε λ ε υ θ ε ρ ω τ ή : έχει μέσα την σταύρωσή του και θα φτάσει στην ανάστασή του, η οποία δηλώνει το ακόμα παραπέρα: την μελλοντική Ανάσταση, την μεταμόρφωση όλου του κόσμου, την τελική νίκη της Ζωής, την τελική θανάτωση όλων των θανάτων. Με τη Μεταμόρφωση / με την φανέρωσή του ο Χριστός φανέρωσε το μέλλον.

Την Ανάσταση θα την δεξιωθεί η βιωμένη, η ιστορική οδύνη. Και θα την δεξιωθεί όχι με αδρανή αναμονή, αλλά με ενεργητική περπατησιά στη λάσπη της ιστορίας, με καθημερινή αναμέτρηση με το κακό και με την υποδούλωση. Αυτό λέει η πίστη – κι ας την πει, όποιος νιώθει ά-θεος, παράλογη. Μου φαίνεται απείρως πιο παράλογο να δεχτείς ως τέρμα των πάντων τη λάσπη... και μάλιστα αν αγανακτείς με το κακό και με την υποδούλωση!

Θ.Ν.Π. / 6-8-2026

ΥΓ. Έχω γράψει για αυτή την οπτική της Μεταμόρφωσης στο βιβλίο μου "Με την ψυχή στα πόδια. Από το μνήμα το κενό στους δρόμους του κόσμου", εκδ. Εν Πλω, Αθήνα 2007.

H εικόνα είναι έργο του Alexander Ivanov