«Τῇ δὲ Ἐλισάβετ ἐπλήσθη ὁ χρόνος τοῦ τεκεῖν αὐτήν καὶ ἐγέννησεν υἱόν» (Λουκ. α΄ 57).
Λίγες ευαγγελικές φράσεις συμπυκνώνουν τόσο πυκνά την ιστορία της σωτηρίας όσο αυτή η φαινομενικά απλή πρόταση του Λουκά.
Η Εκκλησία δεν εορτάζει απλώς τη γέννηση ενός μεγάλου προφήτη.
Εορτάζει τη στιγμή κατά την οποία η αναμονή αρχίζει να αποκτά σώμα.
Εορτάζει την πρώτη ρωγμή μέσα στον σιωπηλό χρόνο της Παλαιάς Διαθήκης.
Εορτάζει την πρώτη κίνηση ενός κόσμου που επί αιώνες περίμενε χωρίς να γνωρίζει πότε θα εκπληρωθεί η υπόσχεση.
Η γέννηση του Ιωάννου δεν ανήκει μόνο στη βιογραφία ενός αγίου, καθώς ανήκει στην εσχατολογία της ανθρώπινης ιστορίας.
Είναι το πρώτο σημείο όπου η επαγγελία παύει να είναι λόγος και αρχίζει να γίνεται γεγονός.
Δεν είναι τυχαίο ότι η λειτουργική συνείδηση της Εκκλησίας αποδίδει στον Πρόδρομο μια μοναδική θέση. Εκτός του Χριστού και της Θεοτόκου, κανένα άλλο πρόσωπο δεν περιβάλλεται από τόσο εκτεταμένο εορτολογικό κύκλο. Η σύλληψή του, η γέννησή του, η αποτομή της κεφαλής του, οι ευρέσεις της τιμίας κεφαλής του, όλα αυτά συνθέτουν μία ιδιαίτερη λειτουργική βιογραφία.
Η Εκκλησία διαισθάνεται ότι στο πρόσωπό του δεν τιμάται απλώς ένας άγιος αλλά το κατώφλι δύο διαθηκών.
Ο Ιωάννης είναι ο τελευταίος προφήτης του παλαιού κόσμου και συγχρόνως ο πρώτος μάρτυρας του νέου.
Είναι εκείνος που ανήκει ταυτόχρονα στη νύχτα και στην αυγή.
Γι’ αυτό και η υμνογραφία τον αποκαλεί «φωνὴ τοῦ Λόγου», καθώς η ύπαρξή του δεν έχει αυτόνομο περιεχόμενο, όλη η ύπαρξή του είναι αναφορά σε Άλλον.
Το πρώτο μεγάλο θεολογικό σύμβολο της εορτής είναι η στειρότητα.
Η Ελισάβετ δεν είναι απλώς μια ηλικιωμένη γυναίκα που αποκτά παιδί. Στην πατερική και υμνογραφική ανάγνωση γίνεται εικόνα ολόκληρης της ανθρωπότητας.
Οι υμνογράφοι μιλούν για τον Πρόδρομο ως «στειρευούσης ὁ βλαστός» και επιμένουν ότι το θαύμα της γεννήσεώς του δεν αφορά μόνο την προσωπική χαρά ενός ζεύγους αλλά την αποκατάσταση μιας ολόκληρης κτίσεως που αδυνατεί πλέον να γεννήσει ζωή από μόνη της.
Η στείρα μήτρα μετατρέπεται σε θεολογική εικόνα της ανθρώπινης υπάρξεως όταν αυτή αποκόπτεται από τη χάρη.
Η αδυναμία της φύσεως γίνεται το σημείο όπου φανερώνεται η ενέργεια του Θεού.
Γι’ αυτό οι μεγάλοι υμνογράφοι της ημέρας δεν αντιλαμβάνονται τη γέννηση του Ιωάννου ως ένα μεμονωμένο θαύμα.
Τη συνδέουν με τη μεγάλη μετάβαση από τον Νόμο στη Χάρη.
Η στειρότητα της Ελισάβετ ερμηνεύεται συμβολικά ως η πνευματική ακαρπία του παλαιού κόσμου, ενώ η γέννηση του Προδρόμου προαναγγέλλει τη γονιμότητα της Εκκλησίας.
Στον πυρήνα αυτής της υμνολογικής θεολογίας βρίσκεται μια βαθιά ανθρωπολογική αλήθεια: ο άνθρωπος δεν σώζεται από την αυτάρκειά του αλλά από την αποδοχή της ελλείψεώς του.
Η χάρις δεν εισέρχεται εκεί όπου ο άνθρωπος θεωρεί ότι αρκεί στον εαυτό του. Εισέρχεται εκεί όπου η ανθρώπινη δύναμη έχει εξαντληθεί.
Η δεύτερη μεγάλη εικόνα είναι η σιωπή.
Ο Ζαχαρίας χάνει τη φωνή του όταν αδυνατεί να πιστέψει στον άγγελο.
Όμως η υμνογραφία διαβάζει το γεγονός πολύ βαθύτερα.
Η σιωπή του γέροντος ιερέως γίνεται εικόνα της σιωπής του ίδιου του Νόμου.
Η παλαιά οικονομία έχει ολοκληρώσει την αποστολή της και πλέον σιωπά μπροστά στην έλευση του Λόγου.
Όταν ο Ζαχαρίας γράφει «Ἰωάννης ἐστὶ τὸ ὄνομα αὐτοῦ», η γλώσσα του λύεται. Δεν είναι απλώς η θεραπεία ενός ανθρώπου.
Είναι η στιγμή κατά την οποία η ιστορία ξαναβρίσκει τη φωνή της.
Ο Νόμος παραχωρεί τη θέση του στη μαρτυρία.
Η σιωπή γεννά τη φωνή.
Και η φωνή αυτή είναι ο Πρόδρομος.
Δεν είναι τυχαίο ότι ο Ανδρέας Κρήτης συνδέει επανειλημμένως τη γέννηση του Ιωάννου με τη λύση δεσμών, την ανακαίνιση, την ελευθερία και την αποδέσμευση.
Ο Πρόδρομος δεν γεννιέται απλώς.
Απελευθερώνει.
Δεν εμφανίζεται απλώς μέσα στον κόσμο.
Μεταβάλλει τον τρόπο με τον οποίο ο κόσμος νοείται.
Η γέννησή του αποτελεί το πρώτο γεγονός της νέας δημιουργίας.
Η κτίση αρχίζει να αναπνέει διαφορετικά.
Η ιστορία αποκτά άλλη φορά. Ο χρόνος παύει να είναι απλή διαδοχή γεγονότων και γίνεται λειτουργικός χρόνος, δηλαδή χρόνος σωτηρίας, χρόνος μέσα στον οποίο ο Θεός αποκαλύπτεται ως παρών.
Το τρίτο και κυρίαρχο θεολογικό σύμβολο της εορτής είναι το φως.
Σχεδόν ολόκληρη η υμνογραφία της ημέρας οργανώνεται γύρω από τη σχέση του Προδρόμου με τον Ήλιο της Δικαιοσύνης.
Ο Χριστός είναι ο Ήλιος.
Ο Ιωάννης είναι ο όρθρος.
Ο Χριστός είναι το Φως.
Ο Ιωάννης είναι ο αυγερινός.
Ο Χριστός είναι η Ανατολή εξ ύψους.
Ο Ιωάννης είναι η πρώτη φωτεινή ρωγμή που διαπερνά τη νύχτα.
Γι’ αυτό ο Δαμασκηνός τον ονομάζει «ὄρθρον εὐπρεπῆ», ενώ άλλοι υμνογράφοι τον αποκαλούν «ἑωσφόρον», «λύχνον φωτός» και «ἀστέρα». Δεν διαθέτει δικό του φως, αφού υπάρχει μόνο επειδή πλησιάζει το Φως.
Σε έναν πολιτισμό που θεμελιώνεται στην αυτοπροβολή, ο Ιωάννης υπάρχει μόνο ως παραπομπή.
Δεν διεκδικεί κέντρο.
Δεν οικοδομεί εξουσία.
Δεν συγκεντρώνει γύρω του την προσοχή για να την κρατήσει.
Τη μεταβιβάζει.
Ολόκληρη η ύπαρξή του είναι μία πράξη παραχωρήσεως.
Η αλήθεια του δεν βρίσκεται σε όσα λέγει για τον εαυτό του αλλά σε όσα αποκαλύπτει για τον Χριστό.
Πρόκειται για μια από τις πιο ριζοσπαστικές μορφές θεολογικής ανθρωπολογίας.
Ο άνθρωπος δεν ολοκληρώνεται όταν γίνεται αυτάρκης αλλά όταν γίνεται διάφανος.
Γι’ αυτό και η Εκκλησία δεν εορτάζει αύριο μόνο ένα γενέθλιο.
Εορτάζει τη θεολογία της αναμονής.
Εορτάζει τη στιγμή κατά την οποία η στείρα μήτρα γίνεται προφητεία.
Η σιωπή γίνεται λόγος.
Το σκοτάδι γίνεται αυγή.
Η αδυναμία γίνεται φορέας χάριτος.
Και η ανθρώπινη ιστορία αποκτά για πρώτη φορά τη δυνατότητα να αντικρίσει τον Ερχόμενο.
Το αληθινό μεγαλείο του Προδρόμου δεν βρίσκεται στο ότι γεννήθηκε θαυματουργικά. Βρίσκεται στο ότι υπήρξε ο πρώτος άνθρωπος που δέχθηκε να μικρύνει ολοκληρωτικά ώστε να φανερωθεί ο Χριστός.
Και μέσα σε αυτή την εκούσια κένωση κρύβεται ολόκληρο το μυστήριο της χριστιανικής υπάρξεως: να γίνουμε όχι το φως, αλλά ο τόπος από τον οποίο θα περάσει το Φως.
Να γίνουμε όχι ο λόγος, αλλά η φωνή.
Όχι η πληρότητα, αλλά η ευλογημένη έλλειψη που επιτρέπει στη χάρη να γεννήσει μέσα στον κόσμο κάτι απολύτως νέο.
Μάνος Λαμπράκης
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου