Το κολασμένο όχι στο αιώνιο ναι

Πρέπει να παραδεχτώ ότι το συγκεκριμένο ουσιαστικό «sin» στα αγγλικά μπορεί να μας παρα­πλανήσει, δεδομένου ότι, γενικά, όταν μπαίνουμε στη διαδικασία να δώσουμε όνομα σε κάτι, εννο­ούμε ότι αυτό υφίσταται. Η ελληνική όμως λέξη «αμαρτία» (αστοχία) βοηθά πολύ περισσότερο να συλλάβουμε πώς έχουν τα πράγματα· η δομή της λέξης, η οποία αρχίζει με το στερητικό «α» εστιάζει στην οντολογία της αμαρτίας, στην

Αυτό συμβαίνει επειδή η απλή απόρριψη της αμαρτίας –δηλαδή η επικέντρωση στο να μην αμαρτάνουμε– είναι εν τέλει άλλο ένα είδος κολα­σμένου όχι.

Το «απλώς πες όχι» δεν αρκεί.

Ο πιο δυνατός άνθρωπος στον κόσμο δεν είναι αρκετά δυνατός ώστε να θριαμβεύσει επί της αμαρ­τίας του, λέγοντας απλώς ένα «όχι» σ’ αυτήν. Αυτό που χρειαζόμαστε είναι η πανσθενουργός χάρη που εκδηλώνεται όταν λέμε «ναι» σε κάτι άλλο, «ναι» και πάλι «ναι» και πάλι «ναι» –αδιάλειπτα– σε Κάποιον άλλον.

 

Scott Cairns

Ο φανατικός...

Η δεισιδαιμονία είναι παράλογος φόβος του Θεού. Είναι το άκρο, ενώ η ευσέβεια είναι η μέση οδός. Ο δεισιδαίμονας έχει συνείδηση τρομοκρατημένη, επειδή δεν την έχει αναπτύξει πνευματικά. Κι έτσι, φοβάται το θείο, αλλά ο φόβος του αυτός δεν έχει καμία σχέση με τον σεβασμό. Ο δεισιδαίμονας έχει δημιουργήσει στρεβλή εικόνα για τα χαρακτηριστικά του Θεού και πιστεύει για τον θεό ανεπίτρεπτα πράγματα… Έχει νου σκοτισμένο και σκέψη συγκεχυμένη… Ο δεισιδαίμονας φοβάται εκεί που δεν υπάρχει φόβος, και ταράζεται εκεί που θα’ πρεπε να βρίσκει τη γαλήνη. Ο δεισιδαίμονας βλέπει παντού τη δύναμη των σκοτεινών δυνάμεων και τους αποδίδει μεγαλύτερη δύναμη απ’ ό,τι στο Θεό. Ο δεισιδαίμονας είναι ηθικώς ανελεύθερος και διανοητικά πάμπτωχος. Πάσχει από σύνδρομο θρησκευτικής καταδίωξης και είναι ψυχικά άρρωστος. Ο δεισιδαίμονας είναι άνθρωπος δυστυχισμένος και ζει ζωή άθλια.

Με τι μοιάζει ο φανατικός;… Μοιάζει με άνθρωπο ο οποίος σπρώχνει σε κατήφορο έναν τεράστιο ογκόλιθο, ο οποίος ογκόλιθος φτάνει στο τέρμα καταστρέφοντας τα πάντα στο πέρασμά του. Ο φανατικός διατυπώνει τις απόψεις του πάντοτε με εξαλλότητα, με βία και θρασύτητα. Κι επειδή δεν μπορεί, βεβαίως (όπως θα ‘θελε) να κατεβάσει από τον ουρανό φωτιά που θα κάψει όλους μαζί τους αντιπάλους του, ανάβει ο ίδιος, με τη μεγαλύτερη ευχαρίστηση, τη φωτιά του διωγμού εναντίον τους. Κι αν τύχει να εμποδιστεί, είτε από την θεία πρόνοια είτε από κάτι άλλο, τότε πρόθυμα ξεσηκώνει έχθρα και κηρύσσει τον πόλεμο κατά της ειρήνης και της ευτυχίας όσων δεν ανέχονται να φορούν τις αλυσίδες του.

Άγιος Νεκτάριος

Με τον άνθρωπο της φαντασίας...

Αν η θεολογία, όπως νομίζω ότι οφείλει, επιθυμεί να συνδιαλέγεται με τον πραγματικό άνθρωπο και όχι με τον άνθρωπο της φαντασίας της ή των φαντασιώσεών της, τότε απλώς δεν μπορεί να αγνοεί τα πορίσματα της επιστήμης και δη των επιστημών του ψυχισμού. Αλλιώς θα αδολεχθεί «υψηγορώντας» μεγαλοφώνως περί «προσώπου», «κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωση», «αυτεξουσίου» κ.λπ., χωρίς όμως κανένα αντίκρισμα στις πραγματικές ζωές των ζωντανών ανθρώπων με τα πραγματικά προβλήματα. [...] Ο «ψευδής» εαυτός συγκροτεί ένα «φάσμα», που εκκινεί από το υγιές άκρο και καταλήγει στο νοσηρό. Επομένως όλοι μας λίγο πολύ έχουμε τέτοια στοιχεία ψευδούς εαυτού, χωρίς κατ’ ανάγκη να συνιστά αυτό παθολογία. Παθολογία έχουμε όταν ο βίος γίνεται αβίωτος, όταν το «κενό», για το οποίο κάναμε λόγο ανωτέρω, χάσκει πλέον αβυσσαλέα, όταν έχουμε μία αίσθηση ότι δεν ζούμε «πραγματικά». Ναι μεν υπάρχουμε, αλλά δεν υπάρχουμε πραγματικά. Ζούμε εις βάρος ή αγνοώντας παντελώς ολόκληρα κομμάτια της εσωτερικής μας επικράτειας ή του ψυχοσωματικού εαυτού μας, στο σύνολό του. Δηλαδή, «δεν είμαστε πραγματικά εμείς». [...]

Ανδρέας Αλεξόπουλος 

Αποκαλύπτεται η παρουσία του Χριστού...

Το εξαίρετο κείμενο του Ορθόδοξου Μητροπολίτη πρώην Όρους Λιβάνου Γεωργίου Khodr, της μεγαλύτερης ίσως θεολογικής και εκκλησιαστικής φυσιογνωμίας του αραβόφωνου χριστιανισμού.

Ο χριστιανός βγαίνει από τον ναό για να βιώσει την παρέμβαση του Χριστού στην εργασία, την τέχνη, την πολιτική. Του αποκαλύπτεται η παρουσία του Χριστού μέσα στον κόσμο των ανθρώπων. Και δια της παγκόσμιας αυτής ιεροσύνης την οποία έχει ενδυθεί, ανε­βαίνουν στον ουράνιο ναό όλες οι ανθρώπινες προσδοκίες για δικαιοσύνη και ομορφιά. Γνωρίζει ότι, μεταλαμβά­νοντας το Σώμα του Κυρίου, φέρει μέσα του ολόκληρο το σώμα της ανθρωπότητας. Αφιερώνει στην ανθρωπότητα αυτή μια άπειρη ευσπλαχνία. Και είναι έτοιμος να χάσει την ψυχή του, ώστε αυτή η ανθρωπότητα να ξανα­βρεί την ελευθερία της. Με την κίνηση αυτή, τινάζει από το Σώμα της Εκκλησίας τη σκόνη της συναγωγής, την τυπολατρική της βραδύτητα, ταυτόχρονα όμως σταυρώ­νεται από τους επίγειους συντρόφους του, καρφωμένος πάνω στο σταυρό μιας αθεράπευτης μοναξιάς.

Σ' αυτή τη διαλεκτική μετοχής και ρήξης, ο πιστός διατίθεται θετικά και επαγρυπνεί. «Η Χριστιανική μας ζωή», γράφει ο Olivier Clement, «οφείλει να είναι ανοι­χτή σε κάθε αναζήτηση, σε όλη τη χαρά της επινόησης και της ανακάλυψης, σε κάθε προσπάθεια του ανθρώπινου πολιτισμού για δημιουργία και κάλλος. Κάθε πραγ­ματικότητα –από το άτομο μέχρι τα νεφελώματα– κάθε ομορφιά, από τα προϊστορικά σπήλαια μέχρι την παι­γνιώδη αγωνία της αφηρημένης τέχνης, κάθε προσπάθεια δικαιοσύνης και ελευθερίας, κάθε καινούργιο μέσον που θα ωφελήσει τη γη [...] όλα οφείλουμε να τα περνάμε από το κόσκινο της αγάπης μας. Και ό,τι η αγάπη μας επιτρέπει να ζήσουμε, οφείλουμε να το αναλαμβάνουμε, να το εντάσσουμε στην κιβωτό της Εκκλησίας η οποία –μόνη αυτή– μπορεί να διασχίζει την ευλογημένη τελική καταστροφή»...

Σεβ. Γεώργιος Khodr,

Κέδρος οικουμενικός.

Ο χρόνος...

 

Η εορτή των Χριστουγέννων...

Η εορτή των Χριστουγέννων δεν είναι μια εορτή συναισθηματικής ανάπαυλας ούτε μια τελετουργική υπενθύμιση παρελθόντος.

Είναι γεγονός που μετατοπίζει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο νοείται ο Θεός, ο άνθρωπος και η ιστορία. Η Ενανθρώπηση δεν προστίθεται στη θεολογία και τη διαρρηγνύει.

Ο Θεός δεν εμφανίζεται ως κορύφωση νοήματος, αλλά ως αρχή ευάλωτη, ως ζωή που δεν κατέχει λόγο ούτε εξουσία.

Το χριστουγεννιάτικο γεγονός εισάγει μια θεολογία της έκθεσης: ο Θεός παραδίδεται στον κόσμο χωρίς εγγυήσεις. Όπως το διατυπώνει ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος στον Λόγο του για τα Θεοφάνια: «Ὁ ἄσαρκος σαρκούται, ὁ Λόγος παχύνεται, ὁ ἀόρατος ὁρᾶται». Η θεία αλήθεια δεν εμφανίζεται ως σύστημα, αλλά ως σώμα που μπορεί να πληγωθεί.

Το γεγονός ότι ο Θεός γίνεται παιδί δεν λειτουργεί συμβολικά, αλλά αποκαλυπτικά. Η παιδικότητα δεν είναι ρομαντικό περίβλημα της Γεννήσεως, αλλά ο τόπος όπου φανερώνεται η αλήθεια της ανθρώπινης ύπαρξης.

Το παιδί δεν κατέχει, δεν παράγει, δεν αποδίδει.

Υπάρχει.

Και ακριβώς αυτή η ύπαρξη, απογυμνωμένη από χρησιμότητα, καθίσταται το κριτήριο της σωτηρίας.

Η πατερική θεολογία είναι σαφής και αμετακίνητη: «Τὸ γὰρ ἀπρόσληπτον, ἀθεράπευτον· ὃ δὲ ἥνωται τῷ Θεῷ, τοῦτο καὶ σώζεται» (Γρηγόριος ο Θεολόγος, Ἐπιστολή 101).

Αν ο Θεός δεν προσλάμβανε την παιδικότητα, η παιδικότητα θα έμενε έξω από τη σωτηρία. Η αξία του παιδιού δεν έγκειται σε αυτό που θα γίνει, αλλά σε αυτό που ήδη είναι.

Η Γέννηση του Χριστού εισάγει έτσι μια νέα χρονικότητα.

Όχι τον χρόνο της επιτάχυνσης, αλλά τον χρόνο της αναμονής. Όχι τον χρόνο της απόδοσης, αλλά τον χρόνο της κύησης και της σιωπής.

Το παιδί δεν επισπεύδει την ιστορία.

Την κρατά ανοιχτή.

Στον χριστουγεννιάτικο χρόνο, η καθυστέρηση δεν είναι αποτυχία αλλά τρόπος υπάρξεως.

Η Εκκλησία γεννιέται μέσα σε αυτή τη χρονικότητα, όχι ως μηχανισμός διαχείρισης νοήματος, αλλά ως κοινότητα που μαθαίνει να αντέχει την αδυναμία.

Εκεί όπου το παιδί δεν αντέχεται, η Εκκλησία κινδυνεύει να χάσει τη μνήμη της Γεννήσεως.

Στον σύγχρονο κόσμο, τα παιδιά ζουν συχνά μέσα σε μια αδιόρατη αλλά διαρκή πίεση: να ωριμάσουν γρήγορα, να προσαρμοστούν, να ανταποκριθούν.

Η παιδικότητα μετατρέπεται σε στάδιο που πρέπει να ξεπεραστεί.

Το χριστουγεννιάτικο γεγονός, όμως, δεν επιτρέπει αυτή τη λογική.

Το παιδί της φάτνης δεν καλείται να αποδείξει τίποτε. Η ύπαρξή του αρκεί. Και αυτή η επάρκεια εκθέτει τον κόσμο. Όχι ως καταγγελία, αλλά ως κρίση: κρίση με την πατερική έννοια της διάκρισης. Ο κόσμος αποκαλύπτεται ως χώρος φιλοξενίας ή ως χώρος απόρριψης.

Η θεολογία των Χριστουγέννων δεν μπορεί να αποσπαστεί από το σώμα. Το παιδί υπάρχει ως σώμα που χρειάζεται τροφή, ζεστασιά, φροντίδα.

Η σάρκωση δεν είναι ιδέα, αλλά βιολογική, κοινωνική, υλική πραγματικότητα.

Γι’ αυτό και η Εκκλησία δεν μιλά για σωτηρία έξω από τη σχέση.

Ο Θεός δεν σώζει αφηρημένα, αλλά μέσα από την εγγύτητα. Ο χριστουγεννιάτικος λόγος δεν είναι λόγος αυτάρκειας, αλλά λόγος κοινωνίας. Εκεί όπου το παιδί γίνεται αόρατο, η κοινωνία χάνει την ικανότητα να νοηματοδοτεί το σώμα.

Μια κοινωνία αποκαλύπτει τη θεολογία της μέσα από το πώς αντιμετωπίζει τα παιδιά της. Αν τα παιδιά αντιμετωπίζονται ως κόστος, ως βάρος ή ως μελλοντικό κεφάλαιο, τότε το γεγονός της Γεννήσεως έχει ήδη αποσυρθεί από το κέντρο. Το παιδί της φάτνης δεν επιτρέπει τέτοιες μεταθέσεις. Στέκεται σιωπηλό και αδιαπραγμάτευτο.

Τα Χριστούγεννα, τελικά, δεν ζητούν συναίνεση αλλά μετατόπιση βλέμματος.

Να μάθουμε να βλέπουμε τον κόσμο από το ύψος του παιδιού. Όχι για να εξιδανικεύσουμε, αλλά για να αναγνωρίσουμε.

Εκεί όπου το παιδί προστατεύεται, ακούγεται και χωρά, εκεί συνεχίζεται πραγματικά η Ενανθρώπηση.

Και τότε η εορτή παύει να είναι αναπαράσταση και γίνεται γεγονός: ο Θεός γεννιέται ξανά μέσα στην ιστορία, όχι ως ιδέα, αλλά ως ζωή που αξίζει πριν αποδώσει, πριν ωριμάσει, πριν δικαιολογηθεί.

Μάνος Λαμπράκης 

«Νυν και αεί» ή «μια φορά κι έναν καιρό»;

Το ίδιο το ιστορικό γεγονός των Χριστουγέννων είναι γεγονός του παρελθόντος (αφού υπήρξε αληθινή και κυριολεκτική σάρκωση του Θεού σε πραγματικό ανθρώπινο χρόνο και χώρο), παράλληλα όμως δεν είναι εγκιβωτισμένο εκεί. Είναι απαρχή κι όχι τέρμα: είναι το αποφασιστικό και αδιαμφισβήτητο ξεκίνημα μιας διαδικασίας που απολήγει, πληρούται, ολοκληρώνεται στην Ανάσταση, και μάλιστα στην έσχατη, τη μελλούμενη Ανάσταση σύμπασας της κτίσης. Κάθε ιστορική στιγμή, λοιπόν, αυθεντίζεται ή ψευτίζει, όχι ανάλογα με μια δική της, οιονεί εγγενή, ιερότητα, αλλά ανάλογα με το αν γίνεται σκαλοπάτι προς το τελικό φτάσιμο. Σ' αυτή την προοπτική, το σκαλοπάτι δεν είναι το νόημα, αποκτά όμως νόημα και γίνεται πολύτιμο, ως πραγμάτωση βηματισμού προς το ποθούμενο ραντεβού. Κι από την άλλη, παρόλο που είναι αναντικατάστατο, ρόλος του είναι να ξεπεραστεί.

Γι' αυτό, το να δεχτώ να κάνω την καθημερινότητά μου γιορτινό τραπέζι είναι δημιουργία κι όχι αυτοματισμός. Η καθημερινότητα, ο τρόπος, δηλαδή, συγκρότησης του κοινού βίου, δεν είναι κάτι σαν τα κινηματογραφικά σκηνικά, τα φτιαγμένα από μονοκόμματα φελιζόλ. Είναι μάλλον κάτι σαν πηλός. Πλάθεται, μεταβάλλεται, ομορφαίνει ή ασχημίζει, πάντως δύναται να αλλάξει. Ο άνθρωπος καλείται να δράσει δημιουργικά, να πλάσει και να σπάσει. Κι αυτό σημαίνει πως, αν τυχόν νιώθουμε ότι ο κόσμος μας ασχημαίνει, λύση δεν είναι ο πνευματισμός για να επικοινωνήσουμε προσώρας με το πνεύμα μιας πεθαμένης ωραιότητας, αλλά η ιστορική δράση που θα θέσει με υλικούς όρους το αίτημα της ομορφιάς σήμερα. «Νυν και αεί»· όχι απλώς «μια φορά κι έναν καιρό».

Η αλληλεγγύη είναι ουσιώδης παράμετρος της χαράς εκείνης που σημαίνει κοινωνία νοήματος κι όχι εκθαμβωτικό αυτισμό· είναι ουσιώδης παράμετρος της χαράς εκείνης που στήνει πανηγύρι, αλλά δεν είναι για τα πανηγύρια.

Θανάσης Ν. Παπαθανασίου,

"Χριστού γέννα", εκδ.: ΑΚΡΙΤΑΣ 2006.